مدیر دفتر تدوین دستاوردهای انقلاب اسلامی حوزه هنری:
اماکن مذهبی ظرفیتی عظیم برای تحول اجتماعی هستند
به گزارش خبرنگار پایگاه خبری، هفتمین پیشنشست همایش علمی «تاریخ شفاهی دین و فرهنگ» با محوریت «تاریخ شفاهی و مستندسازی تاریخ اماکن متبرکه» امروز به همت بنیاد پژوهشهای اسلامی آستان قدس رضوی برگزار شد.
حجتالاسلام والمسلمین سعید فخرزاده، مدیر دفتر تدوین دستاوردهای انقلاب اسلامی حوزه هنری با اشاره به خاطرات همکاری خود با شهید صیاد شیرازی، بر اهمیت نظم و انضباط در مدیریت و فعالیتهای علمی تأکید کرد و گفت: شهید صیاد شیرازی به ما آموخت که معرفت دینی تنها در تئوری خلاصه نمیشود و باید در سیره عملی و پایبندی به تعهدات، خود را نشان دهد.
وی در ادامه با اشاره به سیر ورود خود به حوزه تاریخ شفاهی در سالهای دفاع مقدس، اظهار داشت: در اوایل دهه ۶۰، زمانی که طلبه بودم، نگاه ما به تاریخ شفاهی بیشتر ماهیت تبلیغی و ترویجی داشت. در آن دوران، دفترچههای خاطراتی میان رزمندگان توزیع شد که اگرچه محتوای جذابی داشت، اما به دلیل عدم فرهنگسازی صحیح در نگارش و دشواریِ به اشتراکگذاری مسائل شخصی توسط رزمندگان، طرح ثبت خاطرات با چالشهای جدی مواجه شد.
مدیر دفتر تدوین دستاوردهای انقلاب اسلامی حوزه هنری با اشاره به ضعفهای روشمند در ثبت روایتهای ابتدایی گفت: در آن دوران، ابزارهای ضبط صدا محدود بود و نگاه حاکم بر ثبت خاطرات، نگاهی صرفاً ترویجی بود که جای خالی «راستیآزمایی» و «مستندسازی علمی» در آن بهشدت احساس میشد. بسیاری از روایتها به دلیل ملاحظات امنیتی یا نبود دادههای تکمیلی، فاقد شناسنامه بودند و همین امر باعث شد ما به فکر شیوههایی باشیم که روایتها را در آینده قابل استناد و مرجعساز کند.
وی با تأکید بر پیچیدگیهای استخراج اطلاعات دقیق از مصاحبههای تاریخی اظهار کرد: زمانی که با افراد مختلف درباره یک موضوع واحد گفتوگو میکنیم، چالش اصلی این است که چگونه این خردهروایتها را در کنار هم قرار دهیم تا با یکدیگر همپوشانی داشته باشند و فرآیند راستیآزمایی به درستی صورت پذیرد.
فخرزاده افزود: امروز در مواجهه با تاریخ اماکن متبرکه نیز با همین چالش روبرو هستیم. متأسفانه منابع تاریخی ما در ادوار مختلف دچار سکوت بودهاند و محققان برای دسترسی به واقعیتهای تاریخی با سردرگمی مواجهاند. بنابراین، تاریخ شفاهی در اماکن مقدس نباید صرفاً به بیان کلیات محدود شود؛ بلکه باید با ورود به تجربه زیستی افراد و ثبت دقیق وقایع، به سندی متقن برای نسلهای آینده تبدیل شود.
وی خاطرنشان کرد: برای اینکه بتوانیم از اماکن متبرکه به عنوان الگوی تحول اجتماعی بهره ببریم، نیازمند تغییر رویکرد از ثبت روایتهای احساسی به سمت مستندسازی علمی و دقیق هستیم تا بتوانیم پیوند میان باورهای دینی و کارکردهای اجتماعی این اماکن را به درستی برای جامعه تبیین کنیم.
مدیر دفتر تدوین دستاوردهای انقلاب اسلامی حوزه هنری با اشاره به خلأهای موجود در اسناد تاریخی، بر ضرورت بهرهگیری از تاریخ شفاهی برای تبیین نقش واقعی اماکن مذهبی در زندگی روزمره و تحولات اجتماعی تأکید کرد.
فخرزاده با طرح این پرسش که مساجد، حسینیهها و تکایا چه کارکردهایی در جامعه دارند، گفت: باید بررسی کرد که آیا شهرهای دارای اماکن مذهبی با شهرهایی که از این ظرفیت محروم هستند، از حیث اقتصادی، فرهنگی و اجتماعی تفاوتی دارند یا خیر. متأسفانه ما در حوزه مدیریت اسناد، ضعف جدی داریم؛ به این معنا که سند داریم، اما دسترسی به آنها دشوار است و بسیاری از اسناد، آمادهسازی نشده و در آرشیوها بلااستفاده باقی ماندهاند.
وی با انتقاد از عدم دسترسی محققان به اسناد دوران پهلوی در نهادهای دولتی و نظامی افزود: از آنجا که دسترسی به اسناد اداری در بسیاری از حوزهها محدود است، تاریخ شفاهی میتواند بیشترین بار مستندسازی را به دوش بکشد. پژوهشهای کنونی پیرامون اماکن مذهبی اغلب بر وقفنامهها یا ویژگیهای معماری متمرکز بوده و کمتر به تجربه زیستی مردم و نقش این مکانها در زندگی روزمره پرداخته شده است.
مدیر دفتر تدوین دستاوردهای انقلاب اسلامی حوزه هنری با ارائه آماری از ظرفیتهای مذهبی کشور تصریح کرد: ما حدود ۸۰ هزار مسجد و نزدیک به ۸ هزار مکان (امامزاده) داریم که در مجموع حدود ۵۰ میلیون متر مربع فضا را شامل میشوند و گردش مالی قابلتوجهی در آنها صورت میگیرد. در حالی که این مراکز بیش از ۳۰ میلیون مخاطب دارند، اما مشخص نیست آیا از این ظرفیت عظیم در جهت بهینهسازی فعالیتهای اجتماعی، آموزشی و اقتصادی به درستی استفاده شده است یا خیر.
فخرزاده خاطرنشان کرد: پژوهشگران باید در حوزه تاریخ شفاهی اماکن متبرکه به مؤلفههایی همچون تأثیر این مراکز بر تعمیق باورهای دینی، انتقال فرهنگ، شکلگیری هویت محلی، صندوقهای قرضالحسنه، مشاوره در اقتصاد محلی و نقش آنها در تحولات سیاسی و اجتماعی محله محور ورود جدیتری داشته باشند.
