پیشگامی ایران در حوزه تاریخ شفاهی علوم انسانی در سطح آسیا

به گزارش پایگاه خبری رضوی، ابوالفضل حسن‌آبادی، رئیس مرکز ترجمان معارف اسلامی بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی، امروز در هفتمین پیش‌نشست همایش علمی «تاریخ شفاهی دین و فرهنگ» که با موضوع «تاریخ شفاهی و مستندسازی تاریخ اماکن متبرکه» برگزار شد، به تبیین جایگاه و مسیر پیش‌روی تاریخ شفاهی در ایران پرداخت.

 

وی با اشاره به سابقه برگزاری همایش‌های تاریخ شفاهی در کشور اظهار کرد: از سال ۱۳۸۲ که تاریخ شفاهی به صورت علمی در ایران مطرح شد تا سال ۱۴۰۵، مجموعاً ۱۵ همایش ملی در این حوزه برگزار شده است. با توجه به تجربه موجود، می‌توان گفت تاریخ شفاهی منظم‌ترین حوزه موضوعی در کشور است که با مشارکت نهادهای علمی و پژوهشی از جمله سازمان اسناد ملی، حوزه هنری و آستان قدس رضوی، سنگ‌بنای مستحکمی برای آن در ایران گذاشته شده است.

تاریخ شفاهی، حوزه دانشی میان‌رشته‌ای است

حسن‌آبادی با تأکید بر اینکه تاریخ شفاهی یک حوزه میان‌رشته‌ای است، افزود: تاریخ شفاهی در دنیا و ایران در دو سطح متفاوت پیگیری شده است؛ سطح اول، انجام صِرف تاریخ شفاهی با رویکرد «ثبت محض» است. این رویکرد که در قالب تاریخ‌های خانوادگی و محلی دنبال می‌شود، هرچند واجد ارزش است، اما تنها لایه اولیه تاریخ شفاهی محسوب می‌شود.

 

وی ادامه داد: سطح دوم که توسط مراکز تخصصی و پژوهشگران دنبال می‌شود، استفاده از تاریخ شفاهی به عنوان یک روش علمی برای تولید محتواست. در این سطح، تاریخ شفاهی با دانش‌های تخصصی نظیر صنعت، پزشکی و به‌ویژه «تجربه‌نگاری دانش سازمانی» گره می‌خورد؛ حوزه‌ای که در ایران نوپا بوده و علی‌رغم فعالیت‌های انجام شده، همچنان نیازمند کار پژوهشی جدی است.

 

رئیس مرکز ترجمان معارف اسلامی آستان قدس رضوی با بیان اینکه مبنای شکل‌گیری مراکز اصلی تاریخ شفاهی در ایران، واقعه انقلاب اسلامی و دوران دفاع مقدس بوده است، گفت: اگر فرض کنیم حدود ۱۰۰ هزار ساعت تاریخ شفاهی رسمی در کشور وجود داشته باشد، بیش از ۷۰ هزار ساعت آن به حوزه دفاع مقدس و انقلاب اختصاص دارد.

 

وی خاطرنشان کرد: مهم‌ترین کارکرد تاریخ شفاهی، ثبت و ضبط تحولات اجتماعی و فرهنگی جامعه از دوره‌ای به دوره دیگر است؛ اما امروز ضرورت دارد با عبور از نگاه سنتی، این ابزار را برای بهره‌برداری مدیریتی و تحلیل‌های دقیق در حوزه‌های مختلف تخصصی به کار بگیریم.

 

حسن آبادی ضمن تشریح اهمیت ثبت وقایع در زمان وقوع، اظهار کرد: یکی از کارکردهای اصلی تاریخ شفاهی، درک فضای فکری، احساسی و زیست اجتماعی مردم در دوره‌های مختلف است؛ رویکردی که تا امروز کمتر به آن توجه شده و باید در اولویت پروژه‌های پژوهشی قرار گیرد.

 

وی با انتقاد از نگاه سنتی که ثبت تاریخ را موکول به گذشت دهه‌ها می‌کند، تصریح کرد: بسیاری معتقدند تاریخ شفاهی باید در لحظه انجام شود. نباید منتظر ماند تا دهه‌ها بگذرد؛ چرا که ثبت وقایع در زمان وقوع، محتوایی غنی برای آیندگان تولید می‌کند تا به درک درستی از گذشته و نحوه مواجهه اقشار مختلف جامعه با حوادث برسند.

 

 

رئیس مرکز ترجمان معارف اسلامی بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی، این نهاد را پیشروترین مرکز تاریخ شفاهی در ایران خواند و گفت: مرکز تاریخ شفاهی آستان قدس رضوی با حدود ۲۸ هزار ساعت مصاحبه، فعال‌ترین و احتمالاً بزرگترین مرکز رسمی تاریخ شفاهی در کشور است. این مرکز به دلیل فعالیت‌های منسجم در حوزه‌های دینی و مذهبی، جایگاه ویژه‌ای در آرشیو ملی دارد.

 

حسن‌آبادی با اشاره به برگزاری همایش «تاریخ شفاهی دین و فرهنگ» در قم، افزود: خوشبختانه برای نخستین بار در تاریخ همایش‌های این حوزه، شاهد برگزاری ۶ پیش‌نشست علمی بوده‌ایم و مجموعه مقالات این همایش نیز در روز برگزاری آن، ۲۱ خردادماه، رونمایی خواهد شد که دستاورد پژوهشی قابل‌توجهی برای جامعه علمی کشور است.

 

وی با تأکید بر پیشرفت‌های قابل‌توجه ایران در حوزه علوم انسانی، بیان کرد: طبق نقشه‌های بین‌المللی مشارکت‌کنندگان در انجمن جهانی تاریخ شفاهی، ایران جزو سه کشور فعال آسیا در این حوزه محسوب می‌شود. در واقع، تاریخ شفاهی موفق‌ترین و شناخته‌شده‌ترین حوزه کاری ایران در علوم انسانی بین‌المللی است.

حسن آبادی با تأکید بر جایگاه منحصر‌به‌فرد آستان قدس رضوی در حوزه اسنادی و تاریخی، اظهار کرد: اگر مستندات این نهاد را از زمان وقف نخستین قرآن در سال ۳۲۷ هجری تا به امروز بررسی کنیم، می‌توان با جرئت ادعا کرد که آستان قدس رضوی مستندترین تاریخ نهادی در ایران و یکی از مستندترین‌ها در سطح جهان را داراست.

وی با اشاره به تداومِ سه دهه‌ای فعالیت‌های تاریخ شفاهی در این مرکز افزود: این استمرار در ثبت تاریخ، حتی برای متخصصان بین‌المللی نیز تحسین‌برانگیز است؛ به‌طوری‌که در گفت‌وگویی با مسئولان بخش تاریخ شفاهی کتابخانه بریتانیا، آن‌ها از اینکه یک نهاد مذهبی توانسته است با این حجم از دقت و استمرار، آرشیوی عظیم و نظام‌مند ایجاد کند، ابراز شگفتی کردند.
 

ردپای آستان قدس در تحولات مدرن ایران
رئیس مرکز ترجمان معارف اسلامی آستان قدس رضوی به نقش تمدنی این آستان در حوزه‌های تخصصی اشاره کرد و گفت: وقتی تاریخ آستان قدس را واکاوی می‌کنیم، می‌بینیم این نهاد در بسیاری از عرصه‌ها نظیر صنعت و پزشکی مدرن، پیشگام بوده است. به عنوان نمونه، شکل‌گیری پزشکی مدرن در مشهد از سال ۱۳۰۷ و با حضور پزشکان خارجی تحت حمایت آستان قدس، نمونه‌ای از تأثیرگذاری نهادی است که فراتر از حوزه مذهبی، بر توسعه شهری و علمی مشهد اثر گذاشته است.

تبارشناسی معنوی؛ الگویی از زیست موروثی
حسن‌آبادی با تبیین اهمیت «تاریخ شفاهی خاندانی» تصریح کرد: یکی از درخشان‌ترین ابعاد پژوهش‌های ما، تبارشناسی معنوی خانواده‌هایی است که بیش از ۱۰ نسل خادم آستان بوده‌اند. خاندان‌هایی که سابقه خدمت آن‌ها به ۳۰۰ تا ۵۰۰ سال می‌رسد، نه تنها میراث‌دار معماری و سنت‌های حرم‌اند، بلکه یک «زیست معنوی» خاص را در شهر مشهد مدیریت کرده‌اند. این پیوند خاندانی باعث شده تا در طول قرن‌ها، میراث آستان قدس از گزند حوادث محفوظ بماند.

وی در پایان خاطرنشان کرد: آستان قدس رضوی در دوران بحران‌هایی نظیر همه‌گیری کرونا، با اتخاذ رویکردهای هوشمندانه در رعایت مقررات و مدیریت زیارت، الگوی موفقی از «تاب‌آوری اجتماعی» و زیست دینی در شرایط سخت را ارائه داد که مستندسازی این تجربیات، بخشی از رسالت امروز ما در حوزه تاریخ شفاهی است.