گزارش رضوی در ایام بزرگداشت مقام شیخ مفید؛
نگاهی به منزلت شیخ مفید، پایهگذار فرهنگ زیارت در جهان اسلام
به گزارش سرویس بینالملل و جهان اسلام رضوی؛ بزرگداشت مفاخر علم و فرهنگ و تاریخ، سنتی رایج در میان تمامی ملل و ادیان و مذاهب به شمار میرود و اساسا رشد جوامع بشری وابستگی مستقیم و جدی به میزان بهرهمندی آنها از میراث بزرگان علمی و فرهنگی خود دارد. به این منظور حتی سازمانهای بینالمللی وابسته به ملل متحد تلاش میکنند با نامگذاری سالها به نام مفاخر علم و فرهنگ جهان به همبستگی انسانی و رشد و سازندگی ملتهای امروز کمک رسانند.
بر این اساس در جهان تشیع نیز همواره برای حفظ هویت و اصالت مکتب اهلبیت(ع) تلاشهای فراوانی با بزرگداشت عالمان و دانشوران شیعی صورت پذیرفته که شخصیتهای متعددی از آنان، تأثیرات شگرفی در تاریخ اسلام داشتهاند و بر میراث علمی و تمدنی اسلام افرودهاند.
یکی از چهرههای بزرگ تاریخ اسلام و تشیع، «شیخ مفید» عالم اواخر قرن چهار و اوایل قرن پنجم هجری است که منزلت والای علمی و اخلاقی او چه در زمان حیات و چه بعد از رحلت، مورد توجه و اذعان موافقان و مخالفان قرار گرفت و در دوران معاصر نیز نظر همواره نظر پژوهشگران را به خود معطوف داشته است.
دکتر مارتین مکدرموت (۲۰۱۸- ۱۹۳۴ میلادی) دانشمند اروپایی و محقق ایرلندی کاتولیک، صاحب کتاب «اندیشههای کلامی شیخ مفید» در اثر خود که یکی از منابع مرجع درباره شیخ مفید در کتابخانههای علوم اسلامی شناخته میشود، درباره علت انتخاب شیخ مفید برای تز یا تحقیقات علمی خود گفته است: «من در جستوجوی شناخت بیشتر مؤسس ترویج و توسعه کلام شیعه بودم و برای همین، همه راهها من را به سوی شیخ مفید هدایت میکرد».
این سخن از ناحیه یک پژوهشگر غیرمسلمان که به دنیای عقاید و فرهنگ شیعی پا گذاشته است، نشان میدهد شیخ مفید از هر منظر و رهیافت، یک شخصیت تراز اول و مؤسس و پیشگام در شکلدهی به باورها و هویت شیعی بوده است.
ابوعبدالله محمد بن محمد نعمان معروف به شیخ مفید در نیمه نخست قرن چهارم هجری (۳۳۶هجری) در بغداد به دنیا آمد و عمر شریف او تا یک دهه پس از آغاز قرن پنجم (۴۱۳هجری) ادامه یافت. دو قرنی که از منظر مورخان، اوج شکوفایی تمدن اسلامی یا قرون طلایی نام گرفته است. دلیل این امر رونق علوم مختلف به خصوص علوم اسلامی همچون فقه و کلام بوده است و نماد تمدن اسلامی در این دو قرن، اهتمام به علم و عقیده و گسترش مراکز و محافل علمی دانسته میشود. بغداد در آن دوره مرکز علم و دانش بود و بسیاری از متکلمان، محدثان و فقیهان در آن حضور داشتند زیرا پایتخت خلافت اسلامی بود و خلفا برای پیشبرد مقاصد خود اسباب گستردگی علم را در آن دیار فراهم کرده بودند.
با وجود این، شخصیتها و مسلمانان شیعه در آن دوره نیز از محدودیتها و فشارها در امان نبودند اما به همت عالمانی مانند شیخ مفید که در عهد خود مرجعیت علیالاطلاق یافته بود شیعیان هویت تازهای یافتند که چارچوب رشد فکری شیعه در ادوار بعد نیز قرار گرفت.
او در دفاع از باورهای شیعه و دفع شبهات و ایرادهای مخالفان آنچنان قوی و تأثیرگذار بود که خطیب بغدادی مؤلف کتاب مهم تاریخ بغداد در روزی که شیخ مفید رحلت میکند خدا را شکر مینماید که متکلم مزاحم آنها از دنیا رفت!
بخشی از منزلت شیخ مفید نزد پیروان اهل بیت(ع) به عنایتهای امام زمان(عج) به وی باز میگردد. مشهور است که این یگانه دوران مفتخر به دو تقدیرنامه از ناحیه مقدسه حضرت ولی عصر(عج) شده است.
علامه مجلسی در بحارالانوار از شیخ طوسی در الغیبه نقل میکند که امام زمان(عج) دو نامه برای شیخ مفید نوشت که در یکی از آنها چنین آمده است: «إلی الأخ السدید الشیخ المفید»؛ و گویا بر این اساس مرحوم مفید ملقب به این لقب گردید.
علامه مجلسی و میرزا حسین نوری دو تن از محدثان شهیر شیعه نقل کردهاند که شخصی خدمت شیخ مفید رسید و از او درباره زنی که مرده است و بچه زندهای در شکم دارد استفتا کرد. شیخ مفید دستور داد زن را دفن کنند و بچه را بیرون نیاورند. آن مرد از محضر شیخ مفید بیرون رفت. در وسط راه سواری او را تعقیب کرد و به اسم و رسم صدایش زد و به او گفت: مفید فرمود باید آن بچه زنده را از شکم مادر بیرون بیاورند و آن گاه زن وفات یافته را دفن کنند.
مدتی گذشت، آن مرد به بغداد نزد مفید رفت در حالی که آن بچه خردسال نیز همراهش بود. شیخ مفید متوجه شد که در فتوا اشتباه کرده است و لذا دستور داد درب خانهاش را ببندند و دیگر جواب مراجعان را نداد. پس از آن نامه یا توقیع مبارکی از ناحیه امام زمان(عج) دریافت کرد که در آن آمده بود: «إنا غیر مهملین لکم».
در تاریخ شیعه شخصیتهایی که از طرف حضرت مهدی(عج) مورد توجه و عنایت قرار گرفتهاند از محبوبیت مضاعفی برخوردارند و شیخ مفید در زمره این افراد است که نامگذاری نهم آذرماه در تقویم رسمی به عنوان روز بزرگداشت او کمترین کاری است که جامعه اسلامی میتواند برای پاسداشت چنین مفاخری انجام دهد.
شیخ مفید را میتوان از عالمان مؤسس فرهنگ زیارت در جهان اسلام دانست. کتابُ الْمَزار یا مَناسِکُ الْمَزار معروف به اَلْمَزارُ الصّغیر از نخستین و کهنترین زیارتنامههای شیعی است.
المزار شیخ مفید از کتابهای زیارتی و ادعیه معتبر به شمار میآید و دانشمندان بزرگ شیعه در تألیف کتب زیارت، ادعیه و مناسک مرتبط، بر آن اعتماد و استناد کردهاند. مانند شیخ الطائفه، ابوجعفر محمد بن حسن طوسی یکی از برجستهترین شاگردان شیخ مفید که در کتاب «تهذیب الأحکام» بخشهای گستردهای از این کتاب را نقل کرده است؛ سید غیاثالدین عبدالکریم بن طاووس در کتاب ارزشمند خود «فرحه الغری» و شیخ تقیالدین ابراهیم بن علی بن حسن عاملی کفعمی در کتابهای «البلد الأمین» و «المصباح» نیز آن را آوردهانذ.
شیخ مفید در آغاز کتاب، انگیزه خود از نگارش این کتاب را این گونه بیان میدارد: «با توجه به اینکه کتابی مستقل در زیارت ائمه(ع) از علمای اصحاب نگاشته نشده است تصمیم بر نگارش کتابی در شیوه زیارت دو امام بزرگوار حضرت علی(ع) و امام حسین(ع) گرفتم». البته شیخ مفید در ادامه اثر خود یا به نوعی بخش دوم کتاب، زیارت پیامبر و دیگر ائمه(ع) را نیز اضافه کرده و یک زیارتنامه جامع ترتیب داده و زیارت اربعین را نیز در آن آورده است.
این کتاب یا زیارتنامه در مجموع حجم زیادی ندارد و هم اکنون نیز یک زیارتنامه قابل استفاده برای عموم است. به عبارت دیگر یکی از امتیازات کتاب المزار مفید آن است که امروز نیز میتواند به عنوان زیارتنامهای جامع و کم حجم در اختیار زائران قرار گیرد.
مزارنویسی یا زیارتنامه نویسی یکی از سبکهای مورد اعتنا در میان عالمان و محدثان شیعه بوده است. کتاب کامل الزیارات ابو قولویه قمی (درگذشته 368ق) استاد شیخ مفید امروز از کهنترین مصادر حدیث شیعه است اما زیارتنامه شمار نمیرود. از این رو کتاب المزار شیخ مفید را میتوان نخستین زیارتنامه جهان اسلام و مقوم فرهنگ زیارت دانست که مؤلف تصریح کرده است همچون آن را در میان تألیفات عالمان امامیه نیافته است.
بر این اساس همانطور که شیخ مفید را مؤسس علم کلام امامیه دانستهاند؛ میتوان او را مؤسس فرهنگ زیارت در جهان اسلام نیز دانست.
آنچه از علوم و روشها و آموزهها توسط شیخ مفید در تاریخ شیعه پی ریخته شد، تا امروز بصورت تطور یافته تدوام پیدا کرده و شاکله نگاه شیعی را تأسیس کرده است از این رو جریان زیارت در تاریخ و تمدن اسلامی همواره جریانی زنده و با اصالت و متداول بوده است.
بر این اساس در جهان تشیع نیز همواره برای حفظ هویت و اصالت مکتب اهلبیت(ع) تلاشهای فراوانی با بزرگداشت عالمان و دانشوران شیعی صورت پذیرفته که شخصیتهای متعددی از آنان، تأثیرات شگرفی در تاریخ اسلام داشتهاند و بر میراث علمی و تمدنی اسلام افرودهاند.
یکی از چهرههای بزرگ تاریخ اسلام و تشیع، «شیخ مفید» عالم اواخر قرن چهار و اوایل قرن پنجم هجری است که منزلت والای علمی و اخلاقی او چه در زمان حیات و چه بعد از رحلت، مورد توجه و اذعان موافقان و مخالفان قرار گرفت و در دوران معاصر نیز نظر همواره نظر پژوهشگران را به خود معطوف داشته است.
دکتر مارتین مکدرموت (۲۰۱۸- ۱۹۳۴ میلادی) دانشمند اروپایی و محقق ایرلندی کاتولیک، صاحب کتاب «اندیشههای کلامی شیخ مفید» در اثر خود که یکی از منابع مرجع درباره شیخ مفید در کتابخانههای علوم اسلامی شناخته میشود، درباره علت انتخاب شیخ مفید برای تز یا تحقیقات علمی خود گفته است: «من در جستوجوی شناخت بیشتر مؤسس ترویج و توسعه کلام شیعه بودم و برای همین، همه راهها من را به سوی شیخ مفید هدایت میکرد».
این سخن از ناحیه یک پژوهشگر غیرمسلمان که به دنیای عقاید و فرهنگ شیعی پا گذاشته است، نشان میدهد شیخ مفید از هر منظر و رهیافت، یک شخصیت تراز اول و مؤسس و پیشگام در شکلدهی
ابوعبدالله محمد بن محمد نعمان معروف به شیخ مفید در نیمه نخست قرن چهارم هجری (۳۳۶هجری) در بغداد به دنیا آمد و عمر شریف او تا یک دهه پس از آغاز قرن پنجم (۴۱۳هجری) ادامه یافت. دو قرنی که از منظر مورخان، اوج شکوفایی تمدن اسلامی یا قرون طلایی نام گرفته است. دلیل این امر رونق علوم مختلف به خصوص علوم اسلامی همچون فقه و کلام بوده است و نماد تمدن اسلامی در این دو قرن، اهتمام به علم و عقیده و گسترش مراکز و محافل علمی دانسته میشود. بغداد در آن دوره مرکز علم و دانش بود و بسیاری از متکلمان، محدثان و فقیهان در آن حضور داشتند زیرا پایتخت خلافت اسلامی بود و خلفا برای پیشبرد مقاصد خود اسباب گستردگی علم را در آن دیار فراهم کرده بودند.
با وجود این، شخصیتها و مسلمانان شیعه در آن دوره نیز از محدودیتها و فشارها در امان نبودند اما به همت عالمانی مانند شیخ مفید که در عهد خود مرجعیت علیالاطلاق یافته بود شیعیان هویت تازهای یافتند که چارچوب رشد فکری شیعه در ادوار بعد نیز قرار گرفت.
او در دفاع از باورهای شیعه و دفع شبهات و ایرادهای مخالفان آنچنان قوی و تأثیرگذار بود که خطیب بغدادی مؤلف کتاب مهم تاریخ بغداد در روزی که شیخ مفید رحلت میکند خدا را شکر مینماید که متکلم مزاحم آنها از دنیا رفت!
بخشی از منزلت شیخ مفید نزد پیروان اهل بیت(ع) به عنایتهای امام زمان(عج) به وی باز میگردد. مشهور است که این یگانه دوران مفتخر به دو تقدیرنامه از ناحیه مقدسه حضرت ولی عصر(عج) شده است.
علامه مجلسی در بحارالانوار از شیخ طوسی در الغیبه نقل میکند که امام زمان(عج) دو نامه برای شیخ مفید نوشت که در یکی از آنها چنین آمده است: «إلی الأخ السدید الشیخ المفید»؛ و گویا بر این اساس مرحوم مفید ملقب به این لقب گردید.
علامه مجلسی و میرزا حسین نوری دو
مدتی گذشت، آن مرد به بغداد نزد مفید رفت در حالی که آن بچه خردسال نیز همراهش بود. شیخ مفید متوجه شد که در فتوا اشتباه کرده است و لذا دستور داد درب خانهاش را ببندند و دیگر جواب مراجعان را نداد. پس از آن نامه یا توقیع مبارکی از ناحیه امام زمان(عج) دریافت کرد که در آن آمده بود: «إنا غیر مهملین لکم».
در تاریخ شیعه شخصیتهایی که از طرف حضرت مهدی(عج) مورد توجه و عنایت قرار گرفتهاند از محبوبیت مضاعفی برخوردارند و شیخ مفید در زمره این افراد است که نامگذاری نهم آذرماه در تقویم رسمی به عنوان روز بزرگداشت او کمترین کاری است که جامعه اسلامی میتواند برای پاسداشت چنین مفاخری انجام دهد.
شیخ مفید را میتوان از عالمان مؤسس فرهنگ زیارت در جهان اسلام دانست. کتابُ الْمَزار یا مَناسِکُ الْمَزار معروف به اَلْمَزارُ الصّغیر از نخستین و کهنترین زیارتنامههای شیعی است.
المزار شیخ مفید از کتابهای زیارتی و ادعیه معتبر به شمار میآید و دانشمندان بزرگ شیعه در تألیف کتب زیارت، ادعیه و مناسک مرتبط، بر آن اعتماد و استناد کردهاند. مانند شیخ الطائفه، ابوجعفر محمد بن حسن طوسی یکی از برجستهترین شاگردان شیخ مفید که در کتاب «تهذیب الأحکام» بخشهای گستردهای از این کتاب را نقل کرده است؛ سید غیاثالدین عبدالکریم بن طاووس در کتاب ارزشمند خود «فرحه الغری» و شیخ تقیالدین
شیخ مفید در آغاز کتاب، انگیزه خود از نگارش این کتاب را این گونه بیان میدارد: «با توجه به اینکه کتابی مستقل در زیارت ائمه(ع) از علمای اصحاب نگاشته نشده است تصمیم بر نگارش کتابی در شیوه زیارت دو امام بزرگوار حضرت علی(ع) و امام حسین(ع) گرفتم». البته شیخ مفید در ادامه اثر خود یا به نوعی بخش دوم کتاب، زیارت پیامبر و دیگر ائمه(ع) را نیز اضافه کرده و یک زیارتنامه جامع ترتیب داده و زیارت اربعین را نیز در آن آورده است.
این کتاب یا زیارتنامه در مجموع حجم زیادی ندارد و هم اکنون نیز یک زیارتنامه قابل استفاده برای عموم است. به عبارت دیگر یکی از امتیازات کتاب المزار مفید آن است که امروز نیز میتواند به عنوان زیارتنامهای جامع و کم حجم در اختیار زائران قرار گیرد.
مزارنویسی یا زیارتنامه نویسی یکی از سبکهای مورد اعتنا در میان عالمان و محدثان شیعه بوده است. کتاب کامل الزیارات ابو قولویه قمی (درگذشته 368ق) استاد شیخ مفید امروز از کهنترین مصادر حدیث شیعه است اما زیارتنامه شمار نمیرود. از این رو کتاب المزار شیخ مفید را میتوان نخستین زیارتنامه جهان اسلام و مقوم فرهنگ زیارت دانست که مؤلف تصریح کرده است همچون آن را در میان تألیفات عالمان امامیه نیافته است.
بر این اساس همانطور که شیخ مفید را مؤسس علم کلام امامیه دانستهاند؛ میتوان او را مؤسس فرهنگ زیارت در جهان اسلام نیز دانست.
آنچه از علوم و روشها و آموزهها توسط شیخ مفید در تاریخ شیعه پی ریخته شد، تا امروز بصورت تطور یافته تدوام پیدا کرده و شاکله نگاه شیعی را تأسیس کرده است از این رو جریان زیارت در تاریخ و تمدن اسلامی همواره جریانی زنده و با اصالت و متداول بوده است.
