معرفی یکی از صاحبمنصبان مدفون در حرم مطهر رضوی؛
وزیر خارجه ناصرالدینشاه آرمیده در جوار امام رئوف
پایگاه خبریرضوی - آزیتا ذکاء؛ قتلی در همدان اتفاق افتاده و حکومت قاتل را دستگیر کرد. چون به امیرکبیر اطلاع دادند، امیر به میرزا سعیدخان میفرمایند: «سعید! به حکومت همدان بنویس قاتل را همانجا بکشند». میرزا سعیدخان، قلمدان را بسته به جيب خود گذاشته، برخاست، به امیر عرض کرد: «اجازه میفرمایید سعید به خانه خود برود و دعاگو باشد»؟. امير میفرمايند: «مگر نشنيدی چه گفتم و چه دستوری به تو دادم»؟ سعيد میگويد: «شنيدم. قلم سعيد حکم قتل نمیتواند بنويسد». امير میفرمايند: «بسيار خوب، تو حکم قتل ننويس. بنشين کار ديگر دارم».
اینها گوشهای از کتاب خاطرات ابوالقاسم کسمائی است که در مورد چگونگی انتخاب میرزا سعیدخان برای وزارت خارجه کشور در دوران ناصرالدینشاه قاجار اشاره دارد و در ادامه آورده است: «سعيد مینشيند. منشیهای ديگر میآيند. امير همان دستور را میدهند و منشی مینويسد. امير امضا و مهر کرده به قاصد میدهد که به همدان برده و به حکومت وقت برساند. قاصد حرکت میکند.
امير، ميرزا سعيدخان را همراه خود به حضور ناصرالدينشاه میبرد. معرفی و عرض میکند: «سعيد بايد وزير خارجه شود. امر فرمايند فرمانش نوشته شود. شاه میفرمايد که چه نظر و مناسبت كه يک منشی وزير شود، آن هم وزير خارجه؟ امير عرض میکند: «سعيد از شوکت و جلال و عظمت سلطنت اعلیحضرت و از سياست اين بنده نترسيد ولی از خدا ترسيد. عرض کرد حکم اعدام نمیتواند بنويسد. اين جوان لياقت وزارت دارد و جاننثار و خدمتگزار خواهد شد».
در گزارش پیشرو، بیشتر با این وزیر خارجه ناصرالدینشاه آشنا خواهیم شد.
.png)
از نسل خاندان انصاری آذربایجان
سعید انصاری در روستای اشلق، از توابع گرمرود آذربایجان در سال ۱۱۹۴ یا ۱۱۹۵ شمسی به دنیا آمد. در اوایل جوانی، والدین خود را از دست داد و تحت تربیت خاله خود در تبریز قرار گرفت.
وی فرزند میرزا سلیمان انصاری و از نوادههای سلیمانخان شیخالاسلام و پسر عموی میرزا مسعود انصاری و از نسل مرشد بزرگ سلاطین صفوی، مولانا حمدالله انصاری است.
سفر ناصرالدینشاه به تبریز
مهرماه سال ۱۲۲۷ شمسی ناصرالدینشاه به همراهی میرزا تقیخان امیرنظام از تبریز برای جلوس به تهران میآمد ملا سعید در قریه باسمنج برای تقدیم عرض حالی به خدمت امیر رسید. امیر چون خط و ربط او را پسندید، وی را به خدمت خود گرفت.
منشی امیر کبیر
کاروان ناصرالدینشاه هنوز به تهران نرسیده، امیرکبیر، میرزا سعیدخان را منشی و کاتب اسرار خود کرد؛ تا زمانیکه امیر بر سر کار بود یک قسمت از احکام و دستورهایش به خط خوش، میرزا سعید صادر میگردید.
انتخاب برای وزارت خارجه
۳۷ یا ۳۸ سال بیشتر نداشت که پس از فوت میرزا محمدعلی خان شیرازی وزیر دول خارجه که در ۲۱ بهمنماه سال ۱۲۳۰ شمسی اتفاق افتاد، میرزا سعید از طرف ناصرالدین شاه به لقب خانی و دبیری مَهامِّ خارجه یا به اصطلاح امروزی به کفالت آن وزارتخانه منصوب شد و بعدها نیز صاحب لقب «مؤتمنالملک» گشت و به مقام ریاست خارجه منصوب گردید. دوره اول وزارت خارجه او تا سال ۱۲۵۲ شمسی ادامه یافت.
مغضوب سفارتخانههای غربی
میرزا سعیدخان در سیاست داخلی و خارجی تابع امیرکبیر و پاسدار حقوق و مصالح اسلام و کشور خود بود. چنانچه اکنون هم از ایشان شخصی متشرع و حافظ دین و وطن نام برده میشود. او در طول وزارت طولانی خود، همواره مورد خشم سفارتخانههای کشورهای غربی بود. در جریان قرارداد امتیازات رویتر از مخالفان سرسخت صدر اعظم فراماسون، میرزا حسینخان سپهسالار و از دشمنان جدی میرزا ملکم خان، بنیانگذار فراماسونری و دلال قراردادهای استعماری بود.
او رسالهای بلند در رد القائات منفی فراماسونری نوشت و به دست شاه جوان و خام داد. بیشتر به خاطر همین بود که برای مدتی وزارت امور خارجه را رها کرد و تولیت آستان قدس رضوی را بر عهده گرفت.
مخالف قوانین اروپایی
میرزا سعیدخان رسالهای بهنام قانون ناصری دارد که این رساله از سیاست نامههای مهم دوره ناصری است و بیانگر اندیشههای قانونخواهی مؤتمنالملک است. مؤلفههای قانونخواهی او در این رساله که مساله اصلی این پژوهش را تشکیل میدهد، برگرفته از دین اسلام و احکام و قوانین آن است.
میرزا سعیدخان بر این عقیده است که با داشتن دین اسلام و قوانین آن نیازی به اخذ و اقتباس از قوانین اروپایی برای رهایی از عقب ماندگی ایران نیست، چرا که دین اسلام برای پیشرفت و ترقی جامع تمام قوانین بشری است. وی همچنین خواستار به رسمیت شناخته شدن قانون و علاج بیقانونی و اصلاح نظام حکومت بر اساس قوانین شریعت اسلام است.
عهدهدار وظایف مختلف دولتی
مؤتمنالملک مدتهای طولانی ریاست وزارت خارجه را در دوره ناصری بر عهده داشت و به دستور او در تشکیلات وزارت خارجه اصلاحاتی انجام گرفت و اولین نظامنامه وزارت خارجه در زمان او تنظیم شد. مؤتمنالملک علاوه بر ریاست وزارت خارجه مشاغل دولتی مختلفی را از قبیل عضویت در دارالشورای دولتی، اداره امور حکومتی کرمانشاه، نهاوند و گیلان عهدهدار بوده است.
متولی آستان قدس رضوی
برخلاف متولیان آستان قدس رضوی در دوره صفویه و افشاریه، که از میان علما و سادات انتخاب میشدند و بیشتر خراسانی بودند، متولیان دوره قاجاریه، بیشتر از میان رجال حکومتی و شاهزادگان انتخاب و از تهران فرستاده میشدند.
پس از بیست و یک سال خدمت میرزا سعیدخان در سِمت وزیر خارجه، میرزا حسین خان سپهسالار از طرف ناصرالدینشاه به وزارت خارجه منصوب شد. میرزا سعیدخان نیز به تولیت آستان قدس رضوی درآمد.
مدفون در حرم مطهر رضوی
پس از عزل سپهسالار در شهریورماه سال ۱۲۵۹ شمسی، بار دیگر مؤتمنالملک به وزارت خارجه برگشت و اینبار تا سال ۱۲۶۲ شمسی در این مقام بود و عاقبت در سن ۶۸ یا ۶۹ سالگی در تهران درگذشت و پیکر او، طی وصیتش به مشهد انتقال یافت و در رواق دارالسعاده حرم مطهر رضوی به خاک سپرده شد.
خانه موتمنالملک در منطقه پامنار تهران
کوچه پس کوچههای پامنار در بافت تاریخی منطقه ۱۲ که سالهاست با نام «اودلاجان» شناخته میشود، خانه «میرزا سعیدخان موتمنالملک انصاری» واقع شده که یک دهه قبل در چند قدمی نابودی قرار داشت و قطعا اکنون تخریب کامل شده است.
.jpg)
اینها گوشهای از کتاب خاطرات ابوالقاسم کسمائی است که در مورد چگونگی انتخاب میرزا سعیدخان برای وزارت خارجه کشور در دوران ناصرالدینشاه قاجار اشاره دارد و در ادامه آورده است: «سعيد مینشيند. منشیهای ديگر میآيند. امير همان دستور را میدهند و منشی مینويسد. امير امضا و مهر کرده به قاصد میدهد که به همدان برده و به حکومت وقت برساند. قاصد حرکت میکند.
امير، ميرزا سعيدخان را همراه خود به حضور ناصرالدينشاه میبرد. معرفی و عرض میکند: «سعيد بايد وزير خارجه شود. امر فرمايند فرمانش نوشته شود. شاه میفرمايد که چه نظر و مناسبت كه يک منشی وزير شود، آن هم وزير خارجه؟ امير عرض میکند: «سعيد از شوکت و جلال و عظمت سلطنت اعلیحضرت و از سياست اين بنده نترسيد ولی از خدا ترسيد. عرض کرد حکم اعدام نمیتواند بنويسد. اين جوان لياقت وزارت دارد و جاننثار و خدمتگزار خواهد شد».
در گزارش پیشرو، بیشتر با این وزیر خارجه ناصرالدینشاه آشنا خواهیم شد.
از نسل خاندان انصاری آذربایجان
سعید انصاری در روستای اشلق، از توابع گرمرود آذربایجان در سال ۱۱۹۴ یا ۱۱۹۵ شمسی به دنیا آمد. در اوایل جوانی، والدین خود را از دست داد و تحت تربیت خاله خود در تبریز قرار گرفت.
وی فرزند میرزا سلیمان انصاری و از نوادههای سلیمانخان شیخالاسلام و پسر عموی میرزا مسعود انصاری و از نسل مرشد بزرگ سلاطین صفوی، مولانا حمدالله انصاری است.
سفر ناصرالدینشاه به تبریز
مهرماه سال ۱۲۲۷ شمسی ناصرالدینشاه به همراهی میرزا تقیخان امیرنظام از تبریز برای جلوس به تهران میآمد ملا سعید در قریه باسمنج برای تقدیم عرض حالی به خدمت امیر رسید. امیر چون خط و ربط او را پسندید، وی را به خدمت خود گرفت.
منشی امیر کبیر
کاروان ناصرالدینشاه هنوز به تهران نرسیده، امیرکبیر، میرزا سعیدخان را منشی و کاتب اسرار خود کرد؛ تا زمانیکه امیر بر سر کار بود یک قسمت از احکام و دستورهایش به خط خوش، میرزا سعید صادر میگردید.
انتخاب برای وزارت خارجه
۳۷ یا ۳۸ سال بیشتر نداشت که پس از فوت میرزا محمدعلی خان شیرازی وزیر دول خارجه که در ۲۱ بهمنماه سال ۱۲۳۰ شمسی اتفاق افتاد، میرزا سعید از طرف ناصرالدین شاه به لقب خانی و دبیری مَهامِّ خارجه یا به اصطلاح امروزی به کفالت آن وزارتخانه منصوب شد و بعدها نیز صاحب لقب «مؤتمنالملک» گشت و به مقام ریاست خارجه منصوب گردید. دوره اول وزارت خارجه او تا سال ۱۲۵۲ شمسی ادامه یافت.
مغضوب سفارتخانههای غربی
میرزا سعیدخان در سیاست داخلی و خارجی تابع امیرکبیر و پاسدار حقوق و مصالح اسلام و کشور خود بود. چنانچه اکنون هم از ایشان شخصی متشرع و حافظ دین و وطن نام برده میشود. او در طول وزارت طولانی خود، همواره مورد خشم سفارتخانههای کشورهای غربی بود. در جریان قرارداد امتیازات رویتر از مخالفان سرسخت صدر اعظم فراماسون، میرزا حسینخان سپهسالار و از دشمنان جدی میرزا ملکم خان، بنیانگذار فراماسونری و دلال قراردادهای استعماری بود.
او رسالهای بلند در رد القائات منفی فراماسونری نوشت و به دست شاه جوان و خام داد. بیشتر به خاطر همین بود که برای مدتی وزارت امور خارجه را رها کرد و تولیت آستان قدس رضوی را بر عهده گرفت.
مخالف قوانین اروپایی
میرزا سعیدخان رسالهای بهنام قانون ناصری دارد که این رساله از سیاست نامههای مهم دوره ناصری است و بیانگر اندیشههای قانونخواهی مؤتمنالملک است. مؤلفههای قانونخواهی او در این رساله که مساله اصلی این پژوهش را تشکیل میدهد، برگرفته از دین اسلام و احکام و قوانین آن است.
میرزا سعیدخان بر این عقیده است که با داشتن دین اسلام و قوانین آن نیازی به اخذ و اقتباس از قوانین اروپایی برای رهایی از عقب ماندگی ایران نیست، چرا که دین اسلام برای پیشرفت و ترقی جامع تمام قوانین بشری است. وی همچنین خواستار به رسمیت شناخته شدن قانون و علاج بیقانونی و اصلاح نظام حکومت بر اساس قوانین شریعت اسلام است.
عهدهدار وظایف مختلف دولتی
مؤتمنالملک مدتهای طولانی ریاست وزارت خارجه را در دوره ناصری بر عهده داشت و به دستور او در تشکیلات وزارت خارجه اصلاحاتی انجام گرفت و اولین نظامنامه وزارت خارجه در زمان او تنظیم شد. مؤتمنالملک علاوه بر ریاست وزارت خارجه مشاغل دولتی مختلفی را از قبیل عضویت در دارالشورای دولتی، اداره امور حکومتی کرمانشاه، نهاوند و گیلان عهدهدار بوده است.
متولی آستان قدس رضوی
برخلاف متولیان آستان قدس رضوی در دوره صفویه و افشاریه، که از میان علما و سادات انتخاب میشدند و بیشتر خراسانی بودند، متولیان دوره قاجاریه، بیشتر از میان رجال حکومتی و شاهزادگان انتخاب و از تهران فرستاده میشدند.
پس از بیست و یک سال خدمت میرزا سعیدخان در سِمت وزیر خارجه، میرزا حسین خان سپهسالار از طرف ناصرالدینشاه به وزارت خارجه منصوب شد. میرزا سعیدخان نیز به تولیت آستان قدس رضوی درآمد.
مدفون در حرم مطهر رضوی
پس از عزل سپهسالار در شهریورماه سال ۱۲۵۹ شمسی، بار دیگر مؤتمنالملک به وزارت خارجه برگشت و اینبار تا سال ۱۲۶۲ شمسی در این مقام بود و عاقبت در سن ۶۸ یا ۶۹ سالگی در تهران درگذشت و پیکر او، طی وصیتش به مشهد انتقال یافت و در رواق دارالسعاده حرم مطهر رضوی به خاک سپرده شد.
خانه موتمنالملک در منطقه پامنار تهران
کوچه پس کوچههای پامنار در بافت تاریخی منطقه ۱۲ که سالهاست با نام «اودلاجان» شناخته میشود، خانه «میرزا سعیدخان موتمنالملک انصاری» واقع شده که یک دهه قبل در چند قدمی نابودی قرار داشت و قطعا اکنون تخریب کامل شده است.
