حوادث پیشبینی نشده در بارگاه منور رضوی؛
زلزله در حرم مطهر امام هشتم(ع) طی چهار قرن اخیر
خبرگزاری رضوی - آزیتا ذکاء؛ شهر مشهد یکی از نقاط حادثهخیز در منطقه خراسان است. بررسی متون تاریخی نشان میدهد که این ناحیه بارها و بارها در معرض حوادث طبیعی قرار داشته و خسارات بسیاری بر آن وارد شده، طیف این حوادث طبیعی هم، گسترده بوده است؛ سیل، زلزله و خشکسالی را باید از اهم این موارد برشمرد.
طی تاریخ ۱۲۰۰ ساله شهر مشهد، زلزله بیش از هر چیز دیگری اسباب آسیب و کشتار در این شهر بوده و طبعا به حرم مطهر رضوی نیز آسیبهایی وارد کرده است.
چهارشنبه امام رضایی فرصتی شد تا خبرگزاری رضوی از بین تحقیقها و پژوهشهای پژوهشگر تاریخ حرم مطهر رضوی به سراغ این سوژه رفته و گوشهای از حوادث زلزله را از بیان او شرح دهد که مشروح آن را در ادامه میخوانید.
هشت زلزله ثبتشده در تاریخ مشهد
زلزلههای ثبت شده در تاریخ مشهد، عموما زلزلههایی هستند که در نقاط دیگر خراسان اتفاق افتاده و در شهر امام رضا(ع) نیز احساس شدهاند؛ جواد نوائیانرودسری در اینباره چنین میگوید: «دشت مشهد را دو گسل بزرگ محاصره کرده که یکی در محدوده کشفرود در بخش شمالی دشت و گسل دیگر که به گسل سنگبست شاندیز معروف است، در دامنه شمالی بینالود و بخش جنوبی مشهد قرار دارد.
در تاریخ چهار سده اخیر به زلزلههایی برمیخوریم که اسباب ویرانی گسترده را در مشهد به وجود آوردهاند. بهعنوان مثال میتوان به هشت زلزله زیر اشاره کرد.
زلزله سال ۱۰۵۰ شمسی تلفات جانی نداشت اما آسیبهای مالی وارد کرد.
زلزله سال ۱۰۵۲ شمسی نخستین زلزله ثبت شده مخرّب در تاریخ مشهد است که آسیبهای جدی وارد آورد.
زلزله سال ۱۲۴۰ شمسی که منشا زلزله قوچان بود.
دو زلزله سال ۱۲۷۲ شمسی که منشا آن قوچان بود در فاصله یکسال اتفاق افتاد و به ویرانی کامل این شهر انجامید.
زلزله سال ۱۳۰۱ شمسی فاقد خسارت بود.
زلزله سال ۱۳۰۲ شمسی در پائیز رخ داد و منشا آن تربتحیدریه بوده و در مشهد نیز شدید احساس شد.
زلزله سال ۱۳۰۷ شمسی در دوره استانداری سیدحسن تقیزاده اتفاق افتاد و آسیبی به دنبال نداشت.
زلزله سال ۱۳۱۵ شمسی نسبتا شدید بود و باعث خرابی گلدسته مسجد گوهرشاد شد. تعمیر گلدسته تخریب شده مسجد گوهرشاد تا اوایل دهه ۱۳۳۰ شمسی معطل ماند و در این زمان، بعد از بازسازی، مراسم رونمایی باشکوهی در مجلس برگزار شد».
.jpg)
مشهورترین زلزله در تاریخ حرم
مشهورترین زلزله در تاریخ حرم مربوط به ۳۵۲ سال قبل است که در ربیعالثانی سال ۱۰۸۴ قمری برابر با مردادماه سال ۱۰۵۲ شمسی اتفاق افتاد. بنابر توضیح پژوهشگر تاریخ حرم مطهر رضوی، در این زلزله به حرم مطهر آسیبهای اساسی وارد شد. گنبد طلا فرو ریخت و برخی رواقهای قدیمی حرم مانند دارالسیاده دچار آسیبهای جدی شدند.
شاردن در سفرنامه خود آورده است: «در یازدهم اوت دو پیک با خبرهای وحشتانگیز یکی پس از دیگری به پایتخت رسید. آن دو خبر آوردند، دوسوّم مشهد مراکز ایالت خراسان، نصف شهر نیشابور و شهرک دیگری نزدیک این شهر بر اثر وقوع زلزله سخت ویران شدهاند. آنچه بیشتر مایه تاثر و تاسف همه و بخصوص مومنان شد، آسیب رسیدن به مسجد مشهد بود که مزار حضرت رضا(ع) در آن است. این مردمان مسجد در سراسر مشرق زمین به عظمت و شکوه شهره است. گنبدش بر اثر زلزله کاملا فروریخته، اما بنابر آنچه میگویند، دیگر قسمتهای بنا بدون آسیب بجا مانده است. شاه به محض مطلع شدن بر این حادثه مصیبتبار یکی از شخصیتهای بزرگ دربار خود را برای سنجش خساراتی که بر این مکان مقدس وارده آمد، اعزام داشت و به او دستور داد بدون توقف زیاد در راه خود را به مشهد برساند. چند روز بعد دو شخصیت مهم دیگر را به آن شهر فرستاد تا فرامین وی را درباره ترمیم خرابیها به اولیای انور آن استان ابلاغ کنند».
همچنین اعتمادالسلطنه در گزارش خود چنین آورده: «زلزله سخت در خراسان خاصّه در مشهدمقدس در پانزدهم ربیعالثانی و خرابی عمارات آستانهمقدسهرضویه سلامعلیه و اکثر خانات و بازار و هلاک شدن چهارصد نفر از اهالی مشهدمقدس و خرابی نیشابور از این زلزله که تقریبا هزار و ششصد نفر نیز در این شهر براه دیار عدم رفتند».
نخستین کتیبه زلزله در حرم
دو گزارش بسیار مهم در کتیبههای حرم مطهر رضوی وجود دارد که هر دو مربوط به بازسازی حرم در دوره شاه سلیمان صفوی است و در آن به چرایی و چگونگی بازسازی اشاره شده است.
بنابر توضیح نوائیانرودسری، این دو کتیبه، قدیمیترین اسناد موجود در حرم رضوی با موضوع زلزله و وقوع آن است.
کتیبه نخست زلزله بر فراز درب میان رواقهای درالسیاده و دارالحفاظ نصب شده، کتیبهای مسی که روکش طلا دارد و به خط نستعلیق است. برخی آن را منسوب به محمدرضا امامی میدانند. اما استاد عزیزالله عطاردی با استناد به یکی از ابیات مندرج در ذیل کتیبه آن را حاصل فعالیت فردی به نام «زال» میداند: «هزار شکر که تعمیر این خجسته مقام ربیعی/بسعی بنده درگاه زال گشت تمام».
ابیات مندرح در کتیبه از این قرار است: (۱۰ بیت از ۱۲ بیت)
سلیمان زمان چشم و چراغ دوده شاهان/که کمتر چاکر درگاه او فغور و خاقان شد
بنا کرد قصر دولتش از صنع یزدانی/ بنای ظلم در روی زمین یکباره ویران شد
شهنشاهی که گرگ از لرزه بیمه شبان دائم/بدور عدل او در پوستین بره پنهان شد
بفرق شاه گر تاج شهی نازد روا باشد/که خاک درگهش زینت ده دیهیم شاهان شد
بحمدلله عطا فرمود ایزد این سلیمان را/هر آن چیزی که فخر خسروان تاجداران شد
تزلزل چون به این عالی بنا افتاد از لرزش/بهر سو رفتهها چون چاک در دلها نمایان شد
به تجدید بنایش داد فرمان شاه دینپرور/کف گنجور همت از پیاش سیم و زرافشان شد
چو بنیان کف جودش نمود آغاز در پایش/کف سائل صدف سان پُر ز گوهرهای الوان شد
چراغ دولت شه باد روشن تا ابد یا رب/چنان کز مهر این گنبد فروزان شمع الوان شد
خرد گفت از زبان قدسیان تاریخ تعمیرش/مطاف جن و انس آباد در عهد سلیمان شد
کتیبه ترنجی اطراف گنبد
کتیبه دوم، چهار کتیبه ترنجی در اطراف گنبد طلاست که اشاره به بازسازی بعد از زلزله سال ۱۰۵۲ شمسی دارد. این پژوهشگر تاریخ حرم مطهر رضوی درباره کتیبه دوم نیز چنین میگوید: «این ترنجها یک متن پیوسته هستند که به چهار قسمت تقسیم شده است. متن کتیبه توسط آقاحسین خوانساری از علمای دوره صفویه نوشته شده و محمدرضا امامی آن را با خط ثلث به رشته تحریر درآورده است.
متن کتیبه موجود از این قرار است: «خداوند سبحان آسمان دنیا را با ستارگان زینت بخشید و گنبد گیتی را با انوار فروزان آن آرایش داد، از منتهای خداوند این بود که سلطان اعظم و خاقان اکرم که از نظر حسب و نسب از اشرف پادشاهان روی زمین و از جهت اخلاق و ادب از گرامیترین آنها میباشد. او مروج مذهب اجداد طاهرین و زنده کننده آثار پدران معصوم خود میباشد. شاه سلیمان صفویموسوی این گنبد ملکوتی را که در اثر زلزله آسیب دیده بود، مرمّت کرد و خرابیهای آن را تجدید بنا کرد و اکنون گنبد مطهر مانند آفتاب تابان نورافشانی میکند و این عمل در سال یکهزار و هشتاد و شش انجام یافت».».
طی تاریخ ۱۲۰۰ ساله شهر مشهد، زلزله بیش از هر چیز دیگری اسباب آسیب و کشتار در این شهر بوده و طبعا به حرم مطهر رضوی نیز آسیبهایی وارد کرده است.
چهارشنبه امام رضایی فرصتی شد تا خبرگزاری رضوی از بین تحقیقها و پژوهشهای پژوهشگر تاریخ حرم مطهر رضوی به سراغ این سوژه رفته و گوشهای از حوادث زلزله را از بیان او شرح دهد که مشروح آن را در ادامه میخوانید.
هشت زلزله ثبتشده در تاریخ مشهد
زلزلههای ثبت شده در تاریخ مشهد، عموما زلزلههایی هستند که در نقاط دیگر خراسان اتفاق افتاده و در شهر امام رضا(ع) نیز احساس شدهاند؛ جواد نوائیانرودسری در اینباره چنین میگوید: «دشت مشهد را دو گسل بزرگ محاصره کرده که یکی در محدوده کشفرود در بخش شمالی دشت و گسل دیگر که به گسل سنگبست شاندیز معروف است، در دامنه شمالی بینالود و بخش جنوبی مشهد قرار دارد.
در تاریخ چهار سده اخیر به زلزلههایی برمیخوریم که اسباب ویرانی گسترده را در مشهد به وجود آوردهاند. بهعنوان مثال میتوان به هشت زلزله زیر اشاره کرد.
زلزله سال ۱۰۵۰ شمسی تلفات جانی نداشت اما آسیبهای مالی وارد کرد.
زلزله سال ۱۰۵۲ شمسی نخستین زلزله ثبت شده مخرّب در تاریخ مشهد است که آسیبهای جدی وارد آورد.
زلزله سال ۱۲۴۰ شمسی که منشا زلزله قوچان بود.
دو زلزله سال ۱۲۷۲ شمسی که منشا آن قوچان بود در فاصله یکسال اتفاق افتاد و به ویرانی کامل این شهر انجامید.
زلزله سال ۱۳۰۱ شمسی فاقد خسارت بود.
زلزله سال ۱۳۰۲ شمسی در پائیز رخ داد و منشا آن تربتحیدریه بوده و در مشهد نیز شدید احساس شد.
زلزله سال ۱۳۰۷ شمسی در دوره استانداری سیدحسن تقیزاده اتفاق افتاد و آسیبی به دنبال نداشت.
زلزله سال ۱۳۱۵ شمسی نسبتا شدید بود و باعث خرابی گلدسته مسجد گوهرشاد شد. تعمیر گلدسته تخریب شده مسجد گوهرشاد تا اوایل دهه ۱۳۳۰ شمسی معطل ماند و در این زمان، بعد از بازسازی، مراسم رونمایی باشکوهی در مجلس برگزار شد».
مشهورترین زلزله در تاریخ حرم
مشهورترین زلزله در تاریخ حرم مربوط به ۳۵۲ سال قبل است که در ربیعالثانی سال ۱۰۸۴ قمری برابر با مردادماه سال ۱۰۵۲ شمسی اتفاق افتاد. بنابر توضیح پژوهشگر تاریخ حرم مطهر رضوی، در این زلزله به حرم مطهر آسیبهای اساسی وارد شد. گنبد طلا فرو ریخت و برخی رواقهای قدیمی حرم مانند دارالسیاده دچار آسیبهای جدی شدند.
شاردن در سفرنامه خود آورده است: «در یازدهم اوت دو پیک با خبرهای وحشتانگیز یکی پس از دیگری به پایتخت رسید. آن دو خبر آوردند، دوسوّم مشهد مراکز ایالت خراسان، نصف شهر نیشابور و شهرک دیگری نزدیک این شهر بر اثر وقوع زلزله سخت ویران شدهاند. آنچه بیشتر مایه تاثر و تاسف همه و بخصوص مومنان شد، آسیب رسیدن به مسجد مشهد بود که مزار حضرت رضا(ع) در آن است. این مردمان مسجد در سراسر مشرق زمین به عظمت و شکوه شهره است. گنبدش بر اثر زلزله کاملا فروریخته، اما بنابر آنچه میگویند، دیگر قسمتهای بنا بدون آسیب بجا مانده است. شاه به محض مطلع شدن بر این حادثه مصیبتبار یکی از شخصیتهای بزرگ دربار خود را برای سنجش خساراتی که بر این مکان مقدس وارده آمد، اعزام داشت و به او دستور داد بدون توقف زیاد در راه خود را به مشهد برساند. چند روز بعد دو شخصیت مهم دیگر را به آن شهر فرستاد تا فرامین وی را درباره ترمیم خرابیها به اولیای انور آن استان ابلاغ کنند».
همچنین اعتمادالسلطنه در گزارش خود چنین آورده: «زلزله سخت در خراسان خاصّه در مشهدمقدس در پانزدهم ربیعالثانی و خرابی عمارات آستانهمقدسهرضویه سلامعلیه و اکثر خانات و بازار و هلاک شدن چهارصد نفر از اهالی مشهدمقدس و خرابی نیشابور از این زلزله که تقریبا هزار و ششصد نفر نیز در این شهر براه دیار عدم رفتند».
نخستین کتیبه زلزله در حرم
دو گزارش بسیار مهم در کتیبههای حرم مطهر رضوی وجود دارد که هر دو مربوط به بازسازی حرم در دوره شاه سلیمان صفوی است و در آن به چرایی و چگونگی بازسازی اشاره شده است.
بنابر توضیح نوائیانرودسری، این دو کتیبه، قدیمیترین اسناد موجود در حرم رضوی با موضوع زلزله و وقوع آن است.
کتیبه نخست زلزله بر فراز درب میان رواقهای درالسیاده و دارالحفاظ نصب شده، کتیبهای مسی که روکش طلا دارد و به خط نستعلیق است. برخی آن را منسوب به محمدرضا امامی میدانند. اما استاد عزیزالله عطاردی با استناد به یکی از ابیات مندرج در ذیل کتیبه آن را حاصل فعالیت فردی به نام «زال» میداند: «هزار شکر که تعمیر این خجسته مقام ربیعی/بسعی بنده درگاه زال گشت تمام».
ابیات مندرح در کتیبه از این قرار است: (۱۰ بیت از ۱۲ بیت)
سلیمان زمان چشم و چراغ دوده شاهان/که کمتر چاکر درگاه او فغور و خاقان شد
بنا کرد قصر دولتش از صنع یزدانی/ بنای ظلم در روی زمین یکباره ویران شد
شهنشاهی که گرگ از لرزه بیمه شبان دائم/بدور عدل او در پوستین بره پنهان شد
بفرق شاه گر تاج شهی نازد روا باشد/که خاک درگهش زینت ده دیهیم شاهان شد
بحمدلله عطا فرمود ایزد این سلیمان را/هر آن چیزی که فخر خسروان تاجداران شد
تزلزل چون به این عالی بنا افتاد از لرزش/بهر سو رفتهها چون چاک در دلها نمایان شد
به تجدید بنایش داد فرمان شاه دینپرور/کف گنجور همت از پیاش سیم و زرافشان شد
چو بنیان کف جودش نمود آغاز در پایش/کف سائل صدف سان پُر ز گوهرهای الوان شد
چراغ دولت شه باد روشن تا ابد یا رب/چنان کز مهر این گنبد فروزان شمع الوان شد
خرد گفت از زبان قدسیان تاریخ تعمیرش/مطاف جن و انس آباد در عهد سلیمان شد
کتیبه ترنجی اطراف گنبد
کتیبه دوم، چهار کتیبه ترنجی در اطراف گنبد طلاست که اشاره به بازسازی بعد از زلزله سال ۱۰۵۲ شمسی دارد. این پژوهشگر تاریخ حرم مطهر رضوی درباره کتیبه دوم نیز چنین میگوید: «این ترنجها یک متن پیوسته هستند که به چهار قسمت تقسیم شده است. متن کتیبه توسط آقاحسین خوانساری از علمای دوره صفویه نوشته شده و محمدرضا امامی آن را با خط ثلث به رشته تحریر درآورده است.
متن کتیبه موجود از این قرار است: «خداوند سبحان آسمان دنیا را با ستارگان زینت بخشید و گنبد گیتی را با انوار فروزان آن آرایش داد، از منتهای خداوند این بود که سلطان اعظم و خاقان اکرم که از نظر حسب و نسب از اشرف پادشاهان روی زمین و از جهت اخلاق و ادب از گرامیترین آنها میباشد. او مروج مذهب اجداد طاهرین و زنده کننده آثار پدران معصوم خود میباشد. شاه سلیمان صفویموسوی این گنبد ملکوتی را که در اثر زلزله آسیب دیده بود، مرمّت کرد و خرابیهای آن را تجدید بنا کرد و اکنون گنبد مطهر مانند آفتاب تابان نورافشانی میکند و این عمل در سال یکهزار و هشتاد و شش انجام یافت».».
