پنجرههای زیارتی حرم رضوی؛ پیوند دهنده معماری و فرهنگ زیارت
به گزارش پایگاه خبری رضوی، بهزاد نعمتی، هنرمند و پژوهشگر بنیاد پژوهشهای اسلامی، در گفتوگو با ایکنا، درباره پیشینه پنجرههای زیارتی حرم مطهر امام رضا علیهالسلام اظهار کرد: برای تعداد دقیق پنجرههای حرم مطهر نمیتوان آمار مشخصی ارائه کرد، زیرا حالتهای مختلفی از پنجره وجود دارد و اطلاق عنوان «پنجره زیارتی» به همه آنها مورد اختلاف است؛ بنابراین در محاسبات و منابع مختلف، اعداد بسیار پراکندهای درباره تعداد این پنجرهها ارائه شده است.
وی افزود: اگر بخواهیم به مهمترین، قدیمیترین و معروفترین پنجره اشاره کنیم، باید از پنجره فولاد صحن انقلاب اسلامی که در گذشته با عنوان صحن کهنه یا صحن عتیق شناخته میشده است، نام ببریم؛ پنجرهای که براساس اشارات موجود در کتابهای تاریخی و نشانیهایی که درباره آن ارائه شده، حدود ۵۰۰ سال قدمت دارد و حتی ممکن است قدمت آن بیشتر از این میزان باشد.
نعمتی ادامه داد: بررسی محل قرارگیری این پنجره نشان میدهد که از گذشته پنجرهای در همین محدوده وجود داشته است و حتی پیش از دوره تیموری و در زمانی که شکل اولیه صحن انقلاب بوده نیز پنجرهای رو به فضای بیرون در این محدوده وجود داشته است، به نظر میرسد هنگام ساخت صحن نیز در امتداد همان پنجره قبلی، فضایی در نظر گرفته شده باشد؛ این محل در ضلع شمالی بقعه مطهر و در مکانی قرار دارد که اصطلاحاً به آن پشت سر حضرت گفته میشود.
رئیس اداره همکاریها و تبادلات علمی بنیاد پژوهشهای اسلامی آستان قدس رضوی گفت: با تجدید بنای صحن کهنه در دوره صفویه، این پنجره در شکل و مکانی که امروز مشاهده میکنیم تثبیت شد و از آن زمان تاکنون در این محل قرار داشته است؛ البته خود پنجره در طول تاریخ چندین مرتبه مرمت و تعویض شده است؛ بنابراین میتوان پنجره فولاد صحن انقلاب را قدیمیترین پنجره از این نوع در حرم مطهر رضوی دانست.
وجود پنجرههای زیارتی در بخشهای مختلف حرم مطهر رضوی
وی به دیگر پنجرههای زیارتی حرم مطهر رضوی اشاره کرد و افزود: یکی دیگر از این پنجرهها در صحن جمهوری اسلامی قرار دارد که در غرب حرم مطهر واقع شده و از صحن جمهوری اسلامی به داخل دارالولایه منظر دارد، از داخل دارالولایه نیز پنجره دیگری وجود دارد که از فضای بالاسر حضرت، دیدی به بقعه مطهر ایجاد میکند و امکان زیارت از این طریق فراهم است.
نعمتی با اشاره به تغییرات در برخی پنجرههای قدیمی حرم مطهر امام رضا(ع) اظهار کرد: در گذشته پنجرهای در میان ضلع شمالی و شمالشرقی بقعه مطهر قرار داشته که در دوره معاصر جابهجا شده و به محل دیگری انتقال یافته است. این پنجرهها اغلب با عنوان «پنجره فولاد» شناخته میشوند و سازه آنها معمولاً فلزی است که بهصورت چند درگاه و چند طاق طراحی شده و این الگو در سرتاسر پنجره تکرار میشود.
این هنرمند و پژوهشگر ادامه داد: در دهانه این پنجرهها نیز حالت مشبکی از شبکههای فلزی بهصورت گوی و ماسوره کار میشود که نوعی حفاظ و حالت نردبانمانند ایجاد میکند. معمولاً در قسمت بالای این پنجرهها کتیبههای مختلفی کار میشود که در ستایش فردی است که در آن مکان دفن شده و همچنین مقام، جایگاه و زیارت او را مورد توجه قرار میدهد.
رئیس اداره همکاریها و تبادلات علمی بنیاد پژوهشهای اسلامی آستان قدس رضوی با اشاره به ویژگیهای هنری پنجرههای فولاد حرم مطهر رضوی بیان کرد: با توجه به اینکه پنجرههای حرم بیشتر به شکل فلزی هستند و تنها نمونههای معدودی از آنها چوبی است، در سازه فلزی پنجرهها و قسمت بالایی آنها گاهی کتیبهها و قابهایی بهصورت میناکاری اجرا شده است. این آثار میناکاری شامل نقاشی و کتیبه است و نمونههای بسیار زیبایی از این هنر را میتوان در پنجره فولاد صحن جمهوری اسلامی مشاهده کرد.
وی درباره تعداد دفعات بازسازی و تغییر پنجرههای حرم مطهر گفت: نمیتوان با دقت مشخص کرد که این پنجرهها در طول تاریخ چند بار بازسازی یا تغییر داده شدهاند، زیرا تمام این تغییرات بهصورت دقیق ثبت نشده است. درباره تعمیرات و مرمتهای انجامشده، اسنادی در مجموعه اسناد آستان قدس رضوی وجود دارد که اکنون در مرکز اسناد کتابخانه مرکزی نگهداری میشود که نشان میدهد در دورههای مختلف اقداماتی برای مرمت این پنجرهها انجام شده است.
نعمتی تصریح کرد: درباره اینکه دقیقاً از چه تاریخی این پنجرهها ایجاد شدهاند نمیتوان اظهار نظر قطعی کرد، زیرا اسناد دقیق و روزشمار از تمام تحولات حرم مطهر رضوی در اختیار نداریم؛ با این حال میدانیم که از حدود ۵۰۰ تا ۶۰۰ سال پیش و از دوره تیموری به بعد، این پنجرهها وجود داشتهاند و گاهی نیز در کتابهای تاریخی (برای نمونه در نوشتههای مربوط به اواخر دوره تیموری و اوایل دوره صفوی)، هنگامیکه نشانی قبر افراد معروف در حرم مطهر رضوی داده میشود، به این پنجرهها اشاره شده است.
پنجرههای فولاد؛ محل تضرع، تمنا و طلب شفا
این پژوهشگر با اشاره به جایگاه معنوی پنجرههای فولاد در فرهنگ زیارت اظهار کرد: اشارههای تاریخی نشان میدهد پنجرههای فولاد از قدمت بسیاری برخوردار هستند و بهعنوان یکی از عناصر زیارتی کهن و ثابت مجموعه حرم مطهر رضوی در طول تاریخ حضور داشتهاند که بهدلیل قدمت و جایگاهی که در معماری زیارتی دارند، همواره محل ویژهای برای زیارت بودهاند.
وی گفت: زیارتی که از محل این پنجرهها انجام میشود، معمولاً با تضرع و درخواست همراه است و فضای روحانی و سرشار از تمنا ایجاد میکند، بسیاری از دخیل بستنها و درخواستهای مربوط به طلب شفا نیز در همین مکانها انجام میشود و به همین دلیل پنجرههای فولاد از مکانهای پرشور زیارت در حرم مطهر امام رضا(ع) بهشمار میروند.
نعمتی ادامه داد: این پنجرهها معمولاً خاطرهآفرین هستند و جزو عناصر ماندگار آرامگاه و فضای زیارت محسوب میشوند و به این دلیل الگوی زیارتی خاصی با آنها شکل گرفته و رویدادهای ویژهای در کنار این پنجرهها رقم خورده است. این خاطرات و رویدادها تأثیر زیادی در مشهور شدن این پنجرهها داشته است و آنها را به بخشی جداییناپذیر از تجربه زیارت و خاطرات زائران تبدیل کردهاند.
پژوهشگر بنیاد پژوهشهای اسلامی آستان قدس رضوی با تأکید بر جایگاه پنجرههای زیارتی در معماری حرم مطهر رضوی اظهار کرد: در معماری کهن و همچنین معماری معاصر حرم مطهر، سهم و جایگاهی ویژه برای این پنجرهها در نظر گرفته شده است و این پنجرهها همواره در طراحی و توسعه فضاهای زیارتی مورد توجه بودهاند؛ بنابراین هر جایی که امکان استقرار پنجره برای ایجاد فضای زیارتی وجود داشته، تلاش شده است این عنصر نیز اجرا شود.
رئیس اداره همکاریها و تبادلات علمی بنیاد پژوهشهای اسلامی آستان قدس رضوی در پایان گفت: پنجرههای زیارتی را باید یکی از عناصر مهم و مورد توجه در معماری حرم مطهر رضوی دانست؛ عنصری که علاوه بر ارزش معماری و هنری، در طول قرنها با فرهنگ زیارت، تضرع، طلب حاجت، خاطرات زائران و ارتباط بصری آنها با بارگاه ملکوتی امام رضا(ع) پیوند خورده است.
