مدیرعامل بنیاد بین المللی فرهنگی امام رضا(ع) عنوان کرد:
مشهدالرضا در بدرقه رهبر شهید ایران در حافظه تاریخی ملت امام حسین (ع) جاودانه شد
پایگاه خبر رضوی - صحنههایی که انروزها در خیابانهای مشهد دیده میشد، باورکردنی نیست؛ مردم تابلوهایی در دست گرفتهبودندکه روی آن نوشته شده است: «طعام رایگان»، «اسکان رایگان». این شهر چند میلیونی، پذیرای چند میلیون زائر و مسافر شده و مردم با عشق و ارادت، امکانات خود را برای خدمت به مهمانان فراهم کردند
از همین رو با فرشید فلاح مدیرعامل بنیاد بینالمللی فرهنگی هنری امام رضا (ع) گفتوگو کردیم که در ادامه می آید:
▪️اقای فلاح آیا میتوان گفت این جلوههای مردمی و این شگفتانههای فرهنگی، آغاز یک حرکت بزرگ برای آینده است؟
بله، قطعاً میتوان این حضور را یک نقطه عطف دانست. مردم با شوق و ارادت وارد میدان شدند و آنچه انروزها در مشهد مشاهده شد، جلوهای کمنظیر از وحدت، همدلی و همراهی ملیبود
ما شاهد حضور چند میلیون نفر در شهر مشهدبودیم، اما نهتنها کمبودی در زمینه خدمات اولیه مانند نان و آب و امکانات مورد نیاز زائران مشاهده نشد، بلکه مردم خودجوش در خیابانها ایستادند و با تابلوهایی که در دست داشتند، اعلام میکردند که آماده اسکان رایگان و خدمترسانی به مهمانان هستند.
این اتفاق، نشاندهنده سرمایه عظیم اجتماعی ملت ایران است. این وحدت و همدلی، یک پیام مهم برای داخل کشور و جهان دارد؛ اینکه مردم ایران در بزنگاههای تاریخی، با وجود تفاوتهای ظاهری، در مسیر ارزشهای مشترک خود متحد و یکپارچه هستند.
▪️این وحدت و یکصدایی که امروز در مشهد مشاهده میکنیم، چه پیامی برای کشور و جهان دارد؟
پیام این حضور میتواند این باشد که خون بر شمشیر پیروز است؛ میتواند مصداق این حقیقت باشد که «کل یوم عاشورا و کل ارض کربلا».
این حضور نشان میدهد مسیری که امام خمینی (ره) آغاز کرد و رهبر شهید ما با تمام وجود ادامه داد، در میان مردم ریشه دوانده است.
رهبر عزیز شهید ما، راهی را که امام خمینی (ره) آغاز کرده بود، با همه وجود باور داشت. او باور داشت که ما میتوانیم، باور داشت که ملت ایران باید روی پای خود بایستد. استقلال را باور داشت، آزادی را باور داشت، اتکا به خداوند متعال و اهلبیت (ع) را باور داشت و یقین داشت که راه حق و راه خداوند، در نهایت به پیروزی خواهد رسید.
او این باورها را نه فقط در سخن، بلکه با گوشت و پوست و استخوان خود پذیرفته بود و در طول سالهای مسئولیتش برای تحقق آن تلاش کرد. امروز مردم ایران نیز این مسیر را درک کردهاند و قدردان خادم خود هستند.
▪️به نظر میرسد این اتفاق باعث افزایش سرمایه اجتماعی و احساس وحدت در کشور شده است.
دقیقاً همینطور است. ما امروز شاهد افزایش حس ایراندوستی، وطنپرستی و همبستگی ملی هستیم. این موضوع را میتوان در خیابانهای مشهد بهخوبی مشاهده کرد.
البته این فضا در مشهد به دلیل جایگاه ویژه این شهر، مجاورت با بارگاه ملکوتی امام رضا (ع) و ارتباط عمیق مردم این دیار با رهبر شهیدشان، جلوهای بسیار پررنگتر دارد. مردم مشهد احساس میکنند در حال استقبال از یکی از فرزندان خود هستند؛ کسی که سالها برای مأموریتهای بزرگ در عرصه ملی و جهانی تلاش کرده است.
مردم این شهر، او را متعلق به خود میدانند و این رابطه عاطفی و معنوی، امروز در قالب یک حضور گسترده مردمی به نمایش گذاشته شده است.
▪️ اشاره کوتاهی هم به برنامههای بنیاد بینالمللی فرهنگی امام رضا (ع) در این ایام داشته باشید.
بنیاد بینالمللی فرهنگی امام رضا (ع) تلاش کرده است در کنار این رویداد بزرگ ملی و جهانی، سهم فرهنگی خود را ایفا کند.
ما در کنار بزرگترین رویدادهای جهانی بدرقه رهبر عزیز شهید، در تهران، قم، کربلا، نجف و انشاءالله مشهد، که این رویداد عظیم و تاریخی در حال شکلگیری است، تلاش کردیم با ظرفیت فرهنگی خود حضور داشته باشیم.
این اتفاقی که امروز در حال رخ دادن است، رویدادی کمنظیر در عرصه جهانی است و شاید بسیار بعید باشد که نمونهای مشابه آن در آینده تکرار شود.ما نیز خواستیم به سهم خودمان در این مسیر قدمی برداریم و نشان دهیم که ما هم خریدار این محبت و ارادت هستیم و به اندازه توان خود در این حرکت فرهنگی مشارکت داریم.
▪️ درباره برنامههای فرهنگی بنیاد بینالمللی فرهنگی امام رضا (ع) در این ایام بیشتر توضیح بفرمایید.
یکی از برنامههایی که بنیاد بینالمللی فرهنگی امام رضا (ع) در این ایام طراحی کرده، برگزاری یک جشنواره و مسابقه برای تولیدات فضای مجازی رضوی است که با محوریت امام رضا (ع) برگزار میشود.
در این جشنواره، بخش ویژهای نیز به تولید محتواهای مرتبط با بدرقه رهبر شهید اختصاص داده شده است. سامانه «شمس توس» فعال شده و علاقهمندان میتوانند آثار تولیدی خود را در حوزه فضای مجازی در این سامانه به اشتراک بگذارند و در این رویداد فرهنگی شرکت کنندودرجشنوارهعکسبهمیزبانیادارهکلفرهنگ
وارشادالبرزوادارهفرهنگوارشاداسلامیجنوبکرماننیزدربرگزاریبخشجشنوارهفضایمجازیمشارکتفعال
دارند.
هدف ما این است که ظرفیت عظیم فضای مجازی در مسیر ثبت، روایت و تبیین این رویداد تاریخی به کار گرفته شود و مردم، هنرمندان و فعالان فرهنگی بتوانند روایتهای خود را از این حماسه مردمی ارائه کنند.
▪️آیا برنامههای دیگری در حوزه هنر و ثبت تصویری این حضور مردمی در نظر گرفته شده است؟
یک مسابقه عکاسی رضوی نیز داریم که با میزبانی مردم عزیز استان البرز برگزار میشود. در این مسابقه نیز بخش ویژهای با عنوان «بدرقه یار» اضافه شده است.
افرادی که در شهرهای مختلفی که مراسم بدرقه رهبر شهید برگزار شده حضور داشتهاند، میتوانند تصاویر ثبتشده خود از این مراسمها را بارگذاری کنند و در این مسابقه شرکت کنند.
این مسابقه دارای فراخوان مشخص، داوری تخصصی و ساختار معین است و در دو سطح برگزار میشود؛ یک بخش عمومی برای عموم مردم و یک بخش تخصصی برای عکاسان و هنرمندان حرفهای. آثار منتخب نیز در جشنواره مورد بررسی و داوری قرار خواهند گرفت.
▪️اشارهای هم به برنامههای بنیاد در مشهد و خیمه هنر که برپا شده است، داشته باشید.
با همکاری وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، در مشهد خیمه هنر را برپا کردیم.
این خیمه، فضایی برای حضور هنرمندان و ارائه فعالیتهای فرهنگی و هنری فراهم کرده است. در این مکان، برنامههای متنوعی برگزار میشود؛ از شب شعر با حضور تعدادی از چهرههای شناختهشده شعر کشور گرفته تا حضور خوشنویسانی که در میدان به سفارش مردم آثار هنری خلق میکنند.
همچنین هنرمندان حوزه تذهیب، تسهیلگران هنری و دیگر فعالان فرهنگی در این فضا حضور دارند و تولید آثار هنری بهصورت زنده در مقابل مردم انجام میشود.
استقبال مردم نیز بسیار خوب بوده است. گروههای سرود، گروههای دمامزنی، موسیقیهای آیینی و سوگ، تواشیح و تعزیه، یکی پس از دیگری در این مکان به اجرای برنامه میپردازند.
این برنامهها هر روز از ساعت ۱۸ تا ۲۳ در میدان شهدا برگزار میشود و مخاطبان فراوانی، بهویژه زائرانی که برای بدرقه رهبر عزیز شهید حضور داشتهاند، در این برنامهها شرکت میکنند.
در دو شب گذشته شاهد حضور گسترده مردم و بهرهمندی آنان از این برنامههای فرهنگی و هنری بودهایم و برنامهها با استقبال بسیار خوبی برگزار شده است.
▪️آیا برنامههای پژوهشی و مکتوبی نیز در دستور کار بنیاد قرار دارد؟
یکی دیگر از برنامههای بنیاد بینالمللی فرهنگی امام رضا (ع)، آمادهسازی یک ویژهنامه علمی و پژوهشی درباره شخصیت رهبر شهید و نگاه تمدنساز ایشان است.
ما دو نشریه تخصصی داریم؛ یکی «فرهنگ اهلبیت (ع)» و دیگری «فرهنگ رضوی» که هر دو دارای رتبه پژوهشی هستند. در همین چارچوب، قصد داریم مقالات علمی و پژوهشی مرتبط با شخصیت، اندیشهها و اقدامات تمدنساز ایشان را در قالب یک ویژهنامه منتشر کنیم.
از پژوهشگران دعوت کردهایم و فراخوان انتشار مقاله نیز ارائه شده است تا افرادی که در زمینه اندیشهها، رویکردها و اقدامات فرهنگی و تمدنی رهبر شهید پژوهشهایی انجام دادهاند، آثار خود را ارسال کنند تا پس از داوری، در این ویژهنامه منتشر شود.
▪️در حوزه تولیدات تصویری و مستندسازی این رویداد چه اقداماتی انجام شده است؟
در این زمینه نیز گروههای مستندسازی از سوی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی مأمور شدهاند. بیش از ۲۰۰ نفر در قالب تیمهای مختلف از انجمن سینمای جوانان ایران و مجموعههای مستندسازی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی در مشهد حضور دارند.
ما تلاش میکنیم با این مجموعهها همکاری لازم را داشته باشیم و بخش پشتیبانی آنها را تقویت کنیم تا بتوانند فعالیت خود را به بهترین شکل انجام دهند و این حماسه بزرگ مردمی را برای آیندگان ثبت و ماندگار کنند.
▪️ با توجه به جایگاه فرهنگ در اندیشه امام خمینی (ره) و رهبر شهید، از نگاه شما هنر انقلابی چه ویژگیهایی دارد؟
یک واقعیت مهم وجود دارد که شاید کمتر مورد توجه قرار گرفته است. ما برخلاف مکاتب فکری مانند سوسیالیسم و لیبرالیسم که اقتصاد را زیربنا میدانند، در نظام فکری اسلام معتقدیم که فرهنگ زیربناست.
امام خمینی (ره) بارها تأکید کردند که اصلاح هر چیزی از اصلاح فرهنگ آغاز میشود. ایشان فرمودند که ما برای نان و پنیر انقلاب نکردهایم؛ یعنی هدف انقلاب اسلامی، تحول در فرهنگ، ارزشها و نگاه انسان به زندگی بوده است.
از نگاه اسلام، این فرهنگ است که مسیر خوشبختی یا بدبختی یک ملت را تعیین میکند. اگر فرهنگ اصلاح شود، بسیاری از مسائل دیگر نیز اصلاح خواهد شد.
رهبر شهید نیز همین نگاه را داشتند؛ ایشان شخصیتی عمیقاً فرهنگی بودند و فرهنگ را اساس حرکت جامعه میدانستند.
▪️ درباره شخصیت فرهنگی رهبر شهید و جایگاه ایشان در عرصه فرهنگ و هنر بیشتر توضیح بفرمایید.
رهبر شهید ما واقعاً شخصیتی فرهنگی داشتند. ایشان از کتابخوانترین افراد جامعه ما بودند و میتوان با اطمینان گفت در میان مسئولان و حاکمان کشورهای مختلف جهان، کمتر شخصیتی را میتوان یافت که با این میزان با کتاب، ادبیات، هنر و جریانهای فرهنگی ارتباط داشته باشد.
ایشان با فرهنگهای گوناگون جهان آشنا بودند، موسیقی را میشناختند، با قومیتهای مختلف ایران ارتباط داشتند و برای همه اقوام و فرهنگهای متنوع کشور احترام ویژهای قائل بودند.
فرهنگ با گوشت و پوست و استخوان ایشان عجین شده بود. شاعر بودند، شعر را دوست داشتند، با اهالی قلم، نویسندگان، شاعران، هنرمندان سینما و تلویزیون ارتباط صمیمی داشتند و به هنر بهعنوان یک ابزار مهم برای انتقال پیام و ساختن آینده جامعه نگاه میکردند.
ایشان برای هنرمندان جایگاه ویژهای قائل بودند و جلسات متعددی با شاعران، فیلمسازان، نویسندگان و اهالی فرهنگ برگزار میکردند. این ارتباطها صرفاً یک ارتباط رسمی و اداری نبود، بلکه از علاقه و باور عمیق ایشان به فرهنگ و هنر سرچشمه میگرفت.
▪️اشاره کردید که ایشان به شعر و هنر علاقه ویژهای داشتند. درباره این وجه شخصیتی ایشان بیشتر بفرمایید.
بله، ایشان در حوزه شعر جایگاه خاصی داشتند. هم شعر را میشناختند، هم با شاعران معاصر ارتباط داشتند و هم خودشان اهل سرودن شعر بودند.
حتی وصیت ایشان برای دفن در حرم مطهر امام رضا (ع) به صورت شعر بیان شده است که این موضوع نشاندهنده عمق پیوند ایشان با ادبیات، معنویت و فرهنگ اهلبیت (ع) است.
متأسفانه گاهی به دلیل شرایط اجتماعی، سیاسی و حواشی مختلف، آنگونه که باید نتوانستیم شخصیت فرهنگی ایشان را بشناسیم. همان تعبیر زیبایی که یکی از هنرمندان مطرح کشور، محسن چاوشی، بیان کرده بود که «گرد معاصرت نگذاشت که آنگونه که باید تو را بشناسیم»، واقعاً قابل تأمل است.
گاهی حضور یک شخصیت بزرگ در زمانه خودش باعث میشود ابعاد مختلف وجودی او کمتر دیده شود، اما پس از فقدان او، نگاهها دقیقتر میشود و جامعه فرصت پیدا میکند اندیشهها، آرمانها و خدمات او را بهتر بررسی کند.
امروز فرصتی فراهم شده است تا حوزههای علمیه، دانشگاهها، پژوهشگران و اندیشمندان، شخصیت و اندیشههای رهبر شهید را با دقت بیشتری مورد مطالعه قرار دهند و از آن برای آینده کشور بهره بگیرند.
▪️شما دیدارهایی با ایشان داشتید. آیا خاطرهای از این دیدارها و ارتباط ایشان با اهالی فرهنگ و هنر دارید که برای مردم قابل توجه باشد؟
بله، مانند بسیاری از فعالان فرهنگی و هنری، ما نیز در جمعهای مختلف فرهنگی و هنری توفیق دیدار با ایشان را داشتیم. چندین بار در محافل هنرمندان و همچنین در برنامههای مردمی خدمت ایشان رسیدیم.
یکی از نکاتی که همیشه برای من جالب و قابل توجه بود، علاقه واقعی ایشان به هنرمندان، شاعران و حوزه هنر بود. این علاقه، یک رفتار تشریفاتی یا اداری نبود. ایشان واقعاً شعر را دوست داشتند، شاعران را دوست داشتند و به هنر بهعنوان یک عنصر مهم فرهنگی باور داشتند.
در دوران حضورشان در مشهد نیز هنوز افرادی هستند که با ایشان محافل شعری داشتند و رابطهای دوستانه و صمیمی با ایشان برقرار کرده بودند.
یکی از ویژگیهای ارزشمند ایشان این بود که ارتباطات انسانی خود را حفظ میکردند. اگر در دورانهای مختلف زندگی، بهویژه دوران مبارزه و تبعید، با فردی ارتباط و دوستی داشتند، این ارتباط را تا پایان عمر حفظ میکردند. این ویژگی انسانی و اخلاقی بسیار برجسته بود.
▪️با توجه به شناختی که از ایشان دارید، جایگاه ایشان در عرصه فرهنگ کشور را چگونه ارزیابی میکنید؟
با تأکید عرض میکنم که عرصه فرهنگ، گوهر تابناکی را از دست داد و پر کردن جای خالی ایشان به یک معجزه شبیه است.
اگر کسی تصور کند که بهراحتی میتوان چنین شخصیتی را جایگزین کرد، قطعاً درک درستی از ویژگیها و ابعاد وجودی ایشان ندارد.
شخصیتی با این میزان از شناخت فرهنگی، ادبی،هنری، علمی و دینی، بسیار کمنظیر است. در عرصه شعر، ایشان نگاه عمیق و تخصصی داشتند. در موسیقی، با گونههای مختلف موسیقی کلاسیک و جهانی آشنایی داشتند. در سینما، ادبیات، رمان و کتاب شناخت داشتند و با نویسندگان و هنرمندان ارتباط برقرار میکردند.
این ویژگیها نشان میدهد که ریشههای شخصیت ایشان در فرهنگ شکل گرفته بود. آنچه در عرصه سیاست، علم، عزت ملی و پیشرفت کشور مشاهده شد، ریشه در همین نگاه فرهنگی و دینی داشت.
ایشان با شناخت ابزارهای فرهنگی و بر پایه باورهای دینی، توانستند در عرصه حکمرانی تأثیرگذار باشند.
▪️با توجه به این نگاه فرهنگی، تغییر ساختار فرهنگی و انقلابی از دیدگاه امام خمینی (ره) و رهبر شهید چه مؤلفههایی دارد؟
از نگاه ایشان، فعالیت فرهنگی باید بر پایه مبانی عمیق دینی و ارزشهای اسلامی شکل بگیرد.
ایشان سیره اهلبیت (ع) و قرآن کریم را ستونهای اصلی حرکت فرهنگی میدانستند و معتقد بودند که باید از این منابع برای رسیدن به اهداف بلند جامعه بهره گرفت.
رهبر شهید هم قرآن را میخواندند، هم به قرآن باور داشتند، هم سیره اهلبیت (ع) را میشناختند و هم مسائل روز جامعه را با این مبانی تحلیل میکردند.
ایشان بهعنوان یک مرجع دینی و فکری توانستند کارآمدی فرهنگ شیعه را در حکومت امروز به نمایش بگذارند و نشان دهند که فرهنگ اهلبیت (ع) میتواند پاسخگوی نیازهای جامعه معاصر باشد.
▪️ با توجه به شخصیت فرهنگی و تمدنساز رهبر شهید، وظیفه مسئولان و متولیان فرهنگی کشور در شرایط کنونی چیست؟ با توجه به اینکه امروز جامعه بیش از گذشته نیازمند شناخت ابعاد مختلف این شخصیت است، چه اقداماتی باید انجام شود؟
به اعتقاد من، کار اصلی تازه آغاز شده است. سالها به دلیل مسائل مختلف اجتماعی، سیاسی و شرایط پیرامونی، فرصت کافی برای اینکه بتوانیم با نگاه عمیقتر به شخصیت فرهنگی و تمدنی رهبر شهید بپردازیم، فراهم نشده بود.
اکنون باید این فرصت را مغتنم بشماریم و با نگاه علمی، پژوهشی و فرهنگی، ابعاد مختلف شخصیت ایشان را مورد بررسی قرار دهیم.
شخصیتی با این گستره از دانش، تجربه، اندیشه و ارتباط با حوزههای مختلف فرهنگ، هنر، علم و دین، نیازمند مطالعه دقیق و چندلایه است. باید دانشگاهها، حوزههای علمیه، مراکز پژوهشی، هنرمندان، نویسندگان و اندیشمندان وارد این عرصه شوند و این شخصیت را از زوایای مختلف بررسی کنند.
ما باید بتوانیم اندیشهها، آرمانها، نگاه تمدنساز و روش مدیریتی ایشان را برای نسلهای آینده تبیین کنیم. این یک وظیفه تاریخی برای مجموعههای فرهنگی کشور است.
▪️به نظر میرسد یکی از محورهای مهم در اندیشه ایشان، پیوند میان فرهنگ، دین و تمدنسازی بود. این موضوع را چگونه ارزیابی میکنید؟
دقیقاً همینطور است. اگر بخواهیم شخصیت رهبر شهید را بشناسیم، باید توجه کنیم که فرهنگ در نگاه ایشان یک موضوع حاشیهای یا فرعی نبود؛ بلکه اساس حرکت جامعه محسوب میشد.
ایشان معتقد بودند که تمدنسازی بدون فرهنگ امکانپذیر نیست. جامعهای که از نظر فرهنگی رشد نکند، نمیتواند در عرصههای علمی، اقتصادی، اجتماعی و سیاسی نیز به جایگاه مطلوب برسد.
نگاه ایشان این بود که انسانسازی، جامعهسازی و در نهایت تمدنسازی، از مسیر فرهنگ عبور میکند. به همین دلیل، توجه ویژهای به کتاب، هنر، شعر، ادبیات، رسانه و تولید محتوای فرهنگی داشتند.
این همان نگاهی است که ریشه در اندیشه امام خمینی (ره) دارد؛ اینکه اصلاح جامعه از اصلاح فرهنگ آغاز میشود.
▪️در این روزها که مردم در سراسر کشور و بهویژه در مشهد حضور گستردهای دارند، این حضور مردمی چه پیامی برای آینده فرهنگی کشور دارد؟
این حضور یک پیام روشن دارد؛ اینکه پیوند میان مردم و ارزشهای فرهنگی، دینی و ملی همچنان زنده و عمیق است.
آنچه امروز در مشهد شاهد هستیم، فقط یک مراسم رسمی نیست؛ بلکه یک حرکت عظیم مردمی است که از دل باورها و عواطف مردم شکل گرفته است.
وقتی مردم بدون دستور و الزام، خانههای خود را برای اسکان مهمانان آماده میکنند، غذا تهیه میکنند، در خیابانها برای خدمترسانی حضور پیدا میکنند و با عشق از زائران استقبال میکنند، این نشاندهنده یک فرهنگ ریشهدار است.
این فرهنگ، فرهنگ مهماننوازی، ایثار، محبت و دلبستگی به ارزشهایی است که سالها در جامعه ما شکل گرفته است.
▪️نقش شهر مشهد را در این جریان فرهنگی چگونه میبینید؟
مشهد جایگاهی ویژه دارد. این شهر علاوه بر اینکه پایتخت معنوی ایران و میزبان بارگاه ملکوتی حضرت امام رضا (ع) است، امروز نشان داد که ظرفیت عظیمی برای ایجاد حرکتهای فرهنگی و اجتماعی دارد.
مردم مشهد احساس میکنند که در حال استقبال از یکی از فرزندان خود هستند؛ شخصیتی که سالها با مردم این شهر زندگی کرده، در میان آنها حضور داشته و ارتباط عاطفی عمیقی با آنان برقرار کرده است.
به همین دلیل، آنچه در مشهد اتفاق افتاده، تنها یک رویداد شهری نیست؛ بلکه یک اتفاق ملی و حتی فراتر از آن، یک رویداد فرهنگی با پیام جهانی است.
▪️ اگر بخواهید جمعبندی کوتاهی از این حضور تاریخی و نقش فرهنگ در این رویداد داشته باشید، چه میفرمایید؟
آنچه امروز شاهد آن هستیم، نتیجه سالها کار فرهنگی، تربیتی و اعتقادی است.
فرهنگ چیزی نیست که یکشبه ایجاد شود؛ فرهنگ در طول سالها در جان و ذهن مردم شکل میگیرد. امروز ثمره همان باورها و ارزشهایی را میبینیم که در جامعه ما ریشه دوانده است.
رهبر شهید ما خود محصول همین فرهنگ بود؛ شخصیتی که با تکیه بر قرآن، اهلبیت (ع)، دانش، هنر و شناخت عمیق از جامعه، توانست مسیر بزرگی را طی کند.
امروز مردم با حضور خود نشان دادند که این مسیر را شناختهاند و نسبت به آن احساس تعلق دارند.
وظیفه ما در عرصه فرهنگ این است که این سرمایه عظیم را حفظ کنیم، آن را به نسلهای آینده منتقل کنیم و با استفاده از ابزارهای فرهنگی و هنری، این حماسه مردمی را ثبت و ماندگار سازیم.
از همین رو با فرشید فلاح مدیرعامل بنیاد بینالمللی فرهنگی هنری امام رضا (ع) گفتوگو کردیم که در ادامه می آید:
▪️اقای فلاح آیا میتوان گفت این جلوههای مردمی و این شگفتانههای فرهنگی، آغاز یک حرکت بزرگ برای آینده است؟
بله، قطعاً میتوان این حضور را یک نقطه عطف دانست. مردم با شوق و ارادت وارد میدان شدند و آنچه انروزها در مشهد مشاهده شد، جلوهای کمنظیر از وحدت، همدلی و همراهی ملیبود
ما شاهد حضور چند میلیون نفر در شهر مشهدبودیم، اما نهتنها کمبودی در زمینه خدمات اولیه مانند نان و آب و امکانات مورد نیاز زائران مشاهده نشد، بلکه مردم خودجوش در خیابانها ایستادند و با تابلوهایی که در دست داشتند، اعلام میکردند که آماده اسکان رایگان و خدمترسانی به مهمانان هستند.
این اتفاق، نشاندهنده سرمایه عظیم اجتماعی ملت ایران است. این وحدت و همدلی، یک پیام مهم برای داخل کشور و جهان دارد؛ اینکه مردم ایران در بزنگاههای تاریخی، با وجود تفاوتهای ظاهری، در مسیر ارزشهای مشترک خود متحد و یکپارچه هستند.
▪️این وحدت و یکصدایی که امروز در مشهد مشاهده میکنیم، چه پیامی برای کشور و جهان دارد؟
پیام این حضور میتواند این باشد که خون بر شمشیر پیروز است؛ میتواند مصداق این حقیقت باشد که «کل یوم عاشورا و کل ارض کربلا».
این حضور نشان میدهد مسیری که امام خمینی (ره) آغاز کرد و رهبر شهید ما با تمام وجود ادامه داد، در میان مردم ریشه دوانده است.
رهبر عزیز شهید ما، راهی را که امام خمینی (ره) آغاز کرده بود، با همه وجود باور داشت. او باور داشت که ما میتوانیم، باور داشت که ملت ایران باید روی پای خود بایستد. استقلال را باور داشت، آزادی را باور داشت، اتکا به خداوند متعال و اهلبیت (ع) را باور داشت و یقین داشت که راه حق و راه خداوند، در نهایت به پیروزی خواهد رسید.
او این باورها را نه فقط در سخن، بلکه با گوشت و پوست و استخوان خود پذیرفته بود و در طول سالهای مسئولیتش برای تحقق آن تلاش کرد. امروز مردم ایران نیز این مسیر را درک کردهاند و قدردان خادم خود هستند.
▪️به نظر میرسد این اتفاق باعث افزایش سرمایه اجتماعی و احساس وحدت در کشور شده است.
دقیقاً همینطور است. ما امروز شاهد افزایش حس ایراندوستی، وطنپرستی و همبستگی ملی هستیم. این موضوع را میتوان در خیابانهای مشهد بهخوبی مشاهده کرد.
البته این فضا در مشهد به دلیل جایگاه ویژه این شهر، مجاورت با بارگاه ملکوتی امام رضا (ع) و ارتباط عمیق مردم این دیار با رهبر شهیدشان، جلوهای بسیار پررنگتر دارد. مردم مشهد احساس میکنند در حال استقبال از یکی از فرزندان خود هستند؛ کسی که سالها برای مأموریتهای بزرگ در عرصه ملی و جهانی تلاش کرده است.
مردم این شهر، او را متعلق به خود میدانند و این رابطه عاطفی و معنوی، امروز در قالب یک حضور گسترده مردمی به نمایش گذاشته شده است.
▪️ اشاره کوتاهی هم به برنامههای بنیاد بینالمللی فرهنگی امام رضا (ع) در این ایام داشته باشید.
بنیاد بینالمللی فرهنگی امام رضا (ع) تلاش کرده است در کنار این رویداد بزرگ ملی و جهانی، سهم فرهنگی خود را ایفا کند.
ما در کنار بزرگترین رویدادهای جهانی بدرقه رهبر عزیز شهید، در تهران، قم، کربلا، نجف و انشاءالله مشهد، که این رویداد عظیم و تاریخی در حال شکلگیری است، تلاش کردیم با ظرفیت فرهنگی خود حضور داشته باشیم.
این اتفاقی که امروز در حال رخ دادن است، رویدادی کمنظیر در عرصه جهانی است و شاید بسیار بعید باشد که نمونهای مشابه آن در آینده تکرار شود.ما نیز خواستیم به سهم خودمان در این مسیر قدمی برداریم و نشان دهیم که ما هم خریدار این محبت و ارادت هستیم و به اندازه توان خود در این حرکت فرهنگی مشارکت داریم.
▪️ درباره برنامههای فرهنگی بنیاد بینالمللی فرهنگی امام رضا (ع) در این ایام بیشتر توضیح بفرمایید.
یکی از برنامههایی که بنیاد بینالمللی فرهنگی امام رضا (ع) در این ایام طراحی کرده، برگزاری یک جشنواره و مسابقه برای تولیدات فضای مجازی رضوی است که با محوریت امام رضا (ع) برگزار میشود.
در این جشنواره، بخش ویژهای نیز به تولید محتواهای مرتبط با بدرقه رهبر شهید اختصاص داده شده است. سامانه «شمس توس» فعال شده و علاقهمندان میتوانند آثار تولیدی خود را در حوزه فضای مجازی در این سامانه به اشتراک بگذارند و در این رویداد فرهنگی شرکت کنندودرجشنوارهعکسبهمیزبانیادارهکلفرهنگ
وارشادالبرزوادارهفرهنگوارشاداسلامیجنوبکرماننیزدربرگزاریبخشجشنوارهفضایمجازیمشارکتفعال
دارند.
هدف ما این است که ظرفیت عظیم فضای مجازی در مسیر ثبت، روایت و تبیین این رویداد تاریخی به کار گرفته شود و مردم، هنرمندان و فعالان فرهنگی بتوانند روایتهای خود را از این حماسه مردمی ارائه کنند.
▪️آیا برنامههای دیگری در حوزه هنر و ثبت تصویری این حضور مردمی در نظر گرفته شده است؟
یک مسابقه عکاسی رضوی نیز داریم که با میزبانی مردم عزیز استان البرز برگزار میشود. در این مسابقه نیز بخش ویژهای با عنوان «بدرقه یار» اضافه شده است.
افرادی که در شهرهای مختلفی که مراسم بدرقه رهبر شهید برگزار شده حضور داشتهاند، میتوانند تصاویر ثبتشده خود از این مراسمها را بارگذاری کنند و در این مسابقه شرکت کنند.
این مسابقه دارای فراخوان مشخص، داوری تخصصی و ساختار معین است و در دو سطح برگزار میشود؛ یک بخش عمومی برای عموم مردم و یک بخش تخصصی برای عکاسان و هنرمندان حرفهای. آثار منتخب نیز در جشنواره مورد بررسی و داوری قرار خواهند گرفت.
▪️اشارهای هم به برنامههای بنیاد در مشهد و خیمه هنر که برپا شده است، داشته باشید.
با همکاری وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، در مشهد خیمه هنر را برپا کردیم.
این خیمه، فضایی برای حضور هنرمندان و ارائه فعالیتهای فرهنگی و هنری فراهم کرده است. در این مکان، برنامههای متنوعی برگزار میشود؛ از شب شعر با حضور تعدادی از چهرههای شناختهشده شعر کشور گرفته تا حضور خوشنویسانی که در میدان به سفارش مردم آثار هنری خلق میکنند.
همچنین هنرمندان حوزه تذهیب، تسهیلگران هنری و دیگر فعالان فرهنگی در این فضا حضور دارند و تولید آثار هنری بهصورت زنده در مقابل مردم انجام میشود.
استقبال مردم نیز بسیار خوب بوده است. گروههای سرود، گروههای دمامزنی، موسیقیهای آیینی و سوگ، تواشیح و تعزیه، یکی پس از دیگری در این مکان به اجرای برنامه میپردازند.
این برنامهها هر روز از ساعت ۱۸ تا ۲۳ در میدان شهدا برگزار میشود و مخاطبان فراوانی، بهویژه زائرانی که برای بدرقه رهبر عزیز شهید حضور داشتهاند، در این برنامهها شرکت میکنند.
در دو شب گذشته شاهد حضور گسترده مردم و بهرهمندی آنان از این برنامههای فرهنگی و هنری بودهایم و برنامهها با استقبال بسیار خوبی برگزار شده است.
▪️آیا برنامههای پژوهشی و مکتوبی نیز در دستور کار بنیاد قرار دارد؟
یکی دیگر از برنامههای بنیاد بینالمللی فرهنگی امام رضا (ع)، آمادهسازی یک ویژهنامه علمی و پژوهشی درباره شخصیت رهبر شهید و نگاه تمدنساز ایشان است.
ما دو نشریه تخصصی داریم؛ یکی «فرهنگ اهلبیت (ع)» و دیگری «فرهنگ رضوی» که هر دو دارای رتبه پژوهشی هستند. در همین چارچوب، قصد داریم مقالات علمی و پژوهشی مرتبط با شخصیت، اندیشهها و اقدامات تمدنساز ایشان را در قالب یک ویژهنامه منتشر کنیم.
از پژوهشگران دعوت کردهایم و فراخوان انتشار مقاله نیز ارائه شده است تا افرادی که در زمینه اندیشهها، رویکردها و اقدامات فرهنگی و تمدنی رهبر شهید پژوهشهایی انجام دادهاند، آثار خود را ارسال کنند تا پس از داوری، در این ویژهنامه منتشر شود.
▪️در حوزه تولیدات تصویری و مستندسازی این رویداد چه اقداماتی انجام شده است؟
در این زمینه نیز گروههای مستندسازی از سوی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی مأمور شدهاند. بیش از ۲۰۰ نفر در قالب تیمهای مختلف از انجمن سینمای جوانان ایران و مجموعههای مستندسازی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی در مشهد حضور دارند.
ما تلاش میکنیم با این مجموعهها همکاری لازم را داشته باشیم و بخش پشتیبانی آنها را تقویت کنیم تا بتوانند فعالیت خود را به بهترین شکل انجام دهند و این حماسه بزرگ مردمی را برای آیندگان ثبت و ماندگار کنند.
▪️ با توجه به جایگاه فرهنگ در اندیشه امام خمینی (ره) و رهبر شهید، از نگاه شما هنر انقلابی چه ویژگیهایی دارد؟
یک واقعیت مهم وجود دارد که شاید کمتر مورد توجه قرار گرفته است. ما برخلاف مکاتب فکری مانند سوسیالیسم و لیبرالیسم که اقتصاد را زیربنا میدانند، در نظام فکری اسلام معتقدیم که فرهنگ زیربناست.
امام خمینی (ره) بارها تأکید کردند که اصلاح هر چیزی از اصلاح فرهنگ آغاز میشود. ایشان فرمودند که ما برای نان و پنیر انقلاب نکردهایم؛ یعنی هدف انقلاب اسلامی، تحول در فرهنگ، ارزشها و نگاه انسان به زندگی بوده است.
از نگاه اسلام، این فرهنگ است که مسیر خوشبختی یا بدبختی یک ملت را تعیین میکند. اگر فرهنگ اصلاح شود، بسیاری از مسائل دیگر نیز اصلاح خواهد شد.
رهبر شهید نیز همین نگاه را داشتند؛ ایشان شخصیتی عمیقاً فرهنگی بودند و فرهنگ را اساس حرکت جامعه میدانستند.
▪️ درباره شخصیت فرهنگی رهبر شهید و جایگاه ایشان در عرصه فرهنگ و هنر بیشتر توضیح بفرمایید.
رهبر شهید ما واقعاً شخصیتی فرهنگی داشتند. ایشان از کتابخوانترین افراد جامعه ما بودند و میتوان با اطمینان گفت در میان مسئولان و حاکمان کشورهای مختلف جهان، کمتر شخصیتی را میتوان یافت که با این میزان با کتاب، ادبیات، هنر و جریانهای فرهنگی ارتباط داشته باشد.
ایشان با فرهنگهای گوناگون جهان آشنا بودند، موسیقی را میشناختند، با قومیتهای مختلف ایران ارتباط داشتند و برای همه اقوام و فرهنگهای متنوع کشور احترام ویژهای قائل بودند.
فرهنگ با گوشت و پوست و استخوان ایشان عجین شده بود. شاعر بودند، شعر را دوست داشتند، با اهالی قلم، نویسندگان، شاعران، هنرمندان سینما و تلویزیون ارتباط صمیمی داشتند و به هنر بهعنوان یک ابزار مهم برای انتقال پیام و ساختن آینده جامعه نگاه میکردند.
ایشان برای هنرمندان جایگاه ویژهای قائل بودند و جلسات متعددی با شاعران، فیلمسازان، نویسندگان و اهالی فرهنگ برگزار میکردند. این ارتباطها صرفاً یک ارتباط رسمی و اداری نبود، بلکه از علاقه و باور عمیق ایشان به فرهنگ و هنر سرچشمه میگرفت.
▪️اشاره کردید که ایشان به شعر و هنر علاقه ویژهای داشتند. درباره این وجه شخصیتی ایشان بیشتر بفرمایید.
بله، ایشان در حوزه شعر جایگاه خاصی داشتند. هم شعر را میشناختند، هم با شاعران معاصر ارتباط داشتند و هم خودشان اهل سرودن شعر بودند.
حتی وصیت ایشان برای دفن در حرم مطهر امام رضا (ع) به صورت شعر بیان شده است که این موضوع نشاندهنده عمق پیوند ایشان با ادبیات، معنویت و فرهنگ اهلبیت (ع) است.
متأسفانه گاهی به دلیل شرایط اجتماعی، سیاسی و حواشی مختلف، آنگونه که باید نتوانستیم شخصیت فرهنگی ایشان را بشناسیم. همان تعبیر زیبایی که یکی از هنرمندان مطرح کشور، محسن چاوشی، بیان کرده بود که «گرد معاصرت نگذاشت که آنگونه که باید تو را بشناسیم»، واقعاً قابل تأمل است.
گاهی حضور یک شخصیت بزرگ در زمانه خودش باعث میشود ابعاد مختلف وجودی او کمتر دیده شود، اما پس از فقدان او، نگاهها دقیقتر میشود و جامعه فرصت پیدا میکند اندیشهها، آرمانها و خدمات او را بهتر بررسی کند.
امروز فرصتی فراهم شده است تا حوزههای علمیه، دانشگاهها، پژوهشگران و اندیشمندان، شخصیت و اندیشههای رهبر شهید را با دقت بیشتری مورد مطالعه قرار دهند و از آن برای آینده کشور بهره بگیرند.
▪️شما دیدارهایی با ایشان داشتید. آیا خاطرهای از این دیدارها و ارتباط ایشان با اهالی فرهنگ و هنر دارید که برای مردم قابل توجه باشد؟
بله، مانند بسیاری از فعالان فرهنگی و هنری، ما نیز در جمعهای مختلف فرهنگی و هنری توفیق دیدار با ایشان را داشتیم. چندین بار در محافل هنرمندان و همچنین در برنامههای مردمی خدمت ایشان رسیدیم.
یکی از نکاتی که همیشه برای من جالب و قابل توجه بود، علاقه واقعی ایشان به هنرمندان، شاعران و حوزه هنر بود. این علاقه، یک رفتار تشریفاتی یا اداری نبود. ایشان واقعاً شعر را دوست داشتند، شاعران را دوست داشتند و به هنر بهعنوان یک عنصر مهم فرهنگی باور داشتند.
در دوران حضورشان در مشهد نیز هنوز افرادی هستند که با ایشان محافل شعری داشتند و رابطهای دوستانه و صمیمی با ایشان برقرار کرده بودند.
یکی از ویژگیهای ارزشمند ایشان این بود که ارتباطات انسانی خود را حفظ میکردند. اگر در دورانهای مختلف زندگی، بهویژه دوران مبارزه و تبعید، با فردی ارتباط و دوستی داشتند، این ارتباط را تا پایان عمر حفظ میکردند. این ویژگی انسانی و اخلاقی بسیار برجسته بود.
▪️با توجه به شناختی که از ایشان دارید، جایگاه ایشان در عرصه فرهنگ کشور را چگونه ارزیابی میکنید؟
با تأکید عرض میکنم که عرصه فرهنگ، گوهر تابناکی را از دست داد و پر کردن جای خالی ایشان به یک معجزه شبیه است.
اگر کسی تصور کند که بهراحتی میتوان چنین شخصیتی را جایگزین کرد، قطعاً درک درستی از ویژگیها و ابعاد وجودی ایشان ندارد.
شخصیتی با این میزان از شناخت فرهنگی، ادبی،هنری، علمی و دینی، بسیار کمنظیر است. در عرصه شعر، ایشان نگاه عمیق و تخصصی داشتند. در موسیقی، با گونههای مختلف موسیقی کلاسیک و جهانی آشنایی داشتند. در سینما، ادبیات، رمان و کتاب شناخت داشتند و با نویسندگان و هنرمندان ارتباط برقرار میکردند.
این ویژگیها نشان میدهد که ریشههای شخصیت ایشان در فرهنگ شکل گرفته بود. آنچه در عرصه سیاست، علم، عزت ملی و پیشرفت کشور مشاهده شد، ریشه در همین نگاه فرهنگی و دینی داشت.
ایشان با شناخت ابزارهای فرهنگی و بر پایه باورهای دینی، توانستند در عرصه حکمرانی تأثیرگذار باشند.
▪️با توجه به این نگاه فرهنگی، تغییر ساختار فرهنگی و انقلابی از دیدگاه امام خمینی (ره) و رهبر شهید چه مؤلفههایی دارد؟
از نگاه ایشان، فعالیت فرهنگی باید بر پایه مبانی عمیق دینی و ارزشهای اسلامی شکل بگیرد.
ایشان سیره اهلبیت (ع) و قرآن کریم را ستونهای اصلی حرکت فرهنگی میدانستند و معتقد بودند که باید از این منابع برای رسیدن به اهداف بلند جامعه بهره گرفت.
رهبر شهید هم قرآن را میخواندند، هم به قرآن باور داشتند، هم سیره اهلبیت (ع) را میشناختند و هم مسائل روز جامعه را با این مبانی تحلیل میکردند.
ایشان بهعنوان یک مرجع دینی و فکری توانستند کارآمدی فرهنگ شیعه را در حکومت امروز به نمایش بگذارند و نشان دهند که فرهنگ اهلبیت (ع) میتواند پاسخگوی نیازهای جامعه معاصر باشد.
▪️ با توجه به شخصیت فرهنگی و تمدنساز رهبر شهید، وظیفه مسئولان و متولیان فرهنگی کشور در شرایط کنونی چیست؟ با توجه به اینکه امروز جامعه بیش از گذشته نیازمند شناخت ابعاد مختلف این شخصیت است، چه اقداماتی باید انجام شود؟
به اعتقاد من، کار اصلی تازه آغاز شده است. سالها به دلیل مسائل مختلف اجتماعی، سیاسی و شرایط پیرامونی، فرصت کافی برای اینکه بتوانیم با نگاه عمیقتر به شخصیت فرهنگی و تمدنی رهبر شهید بپردازیم، فراهم نشده بود.
اکنون باید این فرصت را مغتنم بشماریم و با نگاه علمی، پژوهشی و فرهنگی، ابعاد مختلف شخصیت ایشان را مورد بررسی قرار دهیم.
شخصیتی با این گستره از دانش، تجربه، اندیشه و ارتباط با حوزههای مختلف فرهنگ، هنر، علم و دین، نیازمند مطالعه دقیق و چندلایه است. باید دانشگاهها، حوزههای علمیه، مراکز پژوهشی، هنرمندان، نویسندگان و اندیشمندان وارد این عرصه شوند و این شخصیت را از زوایای مختلف بررسی کنند.
ما باید بتوانیم اندیشهها، آرمانها، نگاه تمدنساز و روش مدیریتی ایشان را برای نسلهای آینده تبیین کنیم. این یک وظیفه تاریخی برای مجموعههای فرهنگی کشور است.
▪️به نظر میرسد یکی از محورهای مهم در اندیشه ایشان، پیوند میان فرهنگ، دین و تمدنسازی بود. این موضوع را چگونه ارزیابی میکنید؟
دقیقاً همینطور است. اگر بخواهیم شخصیت رهبر شهید را بشناسیم، باید توجه کنیم که فرهنگ در نگاه ایشان یک موضوع حاشیهای یا فرعی نبود؛ بلکه اساس حرکت جامعه محسوب میشد.
ایشان معتقد بودند که تمدنسازی بدون فرهنگ امکانپذیر نیست. جامعهای که از نظر فرهنگی رشد نکند، نمیتواند در عرصههای علمی، اقتصادی، اجتماعی و سیاسی نیز به جایگاه مطلوب برسد.
نگاه ایشان این بود که انسانسازی، جامعهسازی و در نهایت تمدنسازی، از مسیر فرهنگ عبور میکند. به همین دلیل، توجه ویژهای به کتاب، هنر، شعر، ادبیات، رسانه و تولید محتوای فرهنگی داشتند.
این همان نگاهی است که ریشه در اندیشه امام خمینی (ره) دارد؛ اینکه اصلاح جامعه از اصلاح فرهنگ آغاز میشود.
▪️در این روزها که مردم در سراسر کشور و بهویژه در مشهد حضور گستردهای دارند، این حضور مردمی چه پیامی برای آینده فرهنگی کشور دارد؟
این حضور یک پیام روشن دارد؛ اینکه پیوند میان مردم و ارزشهای فرهنگی، دینی و ملی همچنان زنده و عمیق است.
آنچه امروز در مشهد شاهد هستیم، فقط یک مراسم رسمی نیست؛ بلکه یک حرکت عظیم مردمی است که از دل باورها و عواطف مردم شکل گرفته است.
وقتی مردم بدون دستور و الزام، خانههای خود را برای اسکان مهمانان آماده میکنند، غذا تهیه میکنند، در خیابانها برای خدمترسانی حضور پیدا میکنند و با عشق از زائران استقبال میکنند، این نشاندهنده یک فرهنگ ریشهدار است.
این فرهنگ، فرهنگ مهماننوازی، ایثار، محبت و دلبستگی به ارزشهایی است که سالها در جامعه ما شکل گرفته است.
▪️نقش شهر مشهد را در این جریان فرهنگی چگونه میبینید؟
مشهد جایگاهی ویژه دارد. این شهر علاوه بر اینکه پایتخت معنوی ایران و میزبان بارگاه ملکوتی حضرت امام رضا (ع) است، امروز نشان داد که ظرفیت عظیمی برای ایجاد حرکتهای فرهنگی و اجتماعی دارد.
مردم مشهد احساس میکنند که در حال استقبال از یکی از فرزندان خود هستند؛ شخصیتی که سالها با مردم این شهر زندگی کرده، در میان آنها حضور داشته و ارتباط عاطفی عمیقی با آنان برقرار کرده است.
به همین دلیل، آنچه در مشهد اتفاق افتاده، تنها یک رویداد شهری نیست؛ بلکه یک اتفاق ملی و حتی فراتر از آن، یک رویداد فرهنگی با پیام جهانی است.
▪️ اگر بخواهید جمعبندی کوتاهی از این حضور تاریخی و نقش فرهنگ در این رویداد داشته باشید، چه میفرمایید؟
آنچه امروز شاهد آن هستیم، نتیجه سالها کار فرهنگی، تربیتی و اعتقادی است.
فرهنگ چیزی نیست که یکشبه ایجاد شود؛ فرهنگ در طول سالها در جان و ذهن مردم شکل میگیرد. امروز ثمره همان باورها و ارزشهایی را میبینیم که در جامعه ما ریشه دوانده است.
رهبر شهید ما خود محصول همین فرهنگ بود؛ شخصیتی که با تکیه بر قرآن، اهلبیت (ع)، دانش، هنر و شناخت عمیق از جامعه، توانست مسیر بزرگی را طی کند.
امروز مردم با حضور خود نشان دادند که این مسیر را شناختهاند و نسبت به آن احساس تعلق دارند.
وظیفه ما در عرصه فرهنگ این است که این سرمایه عظیم را حفظ کنیم، آن را به نسلهای آینده منتقل کنیم و با استفاده از ابزارهای فرهنگی و هنری، این حماسه مردمی را ثبت و ماندگار سازیم.
