امام هادی(ع) چگونه یک «دانشکده سیار» را در عصر خفقان عباسی مدیریت می‌کرد؟

 

 به گفته وی امام با دو جریان خطرناک روبه‌رو بودند از یک سو غلات که با غلوّ در مقام ائمه، چهره اسلام را مخدوش می‌کردند و از سوی دیگر مجسمه و معتزله که در صفات الهی و جایگاه امامت دچار انحراف بودند. 

 

این پژوهشگر تاریخ تمدن اسلام اشاره کرد: امام هادی (ع) به جای درگیری مستقیم که جان ایشان و یارانشان را به خطر می‌انداخت، از روش «تشیع عقلایی» و «تقیه هوشمندانه» بهره برد. ایشان با نگارش نامه‌ها و توقیعات به شبکه وکلا، عقاید صحیح را بدون جلب توجه دستگاه خلافت تبیین می‌کردند. برای مثال، در برابر غلات، تأکید می‌فرمودند که امام نه خداست و نه شریک خدا، بلکه بنده‌ای مأمور به فرمان الهی است.

 

وی ادامه داد: در برابر معتزله نیز با استدلال‌های دقیق کلامی، عدالت الهی را به گونه‌ای تفسیر می‌کردند که با نصوص دینی سازگار باشد، نه صرفاً با عقل مجرد.

 

جلیلی سپس به یکی از ماندگارترین اقدامات امام اشاره کرد و گفت: تربیت شاگردانی که بعدها ستون‌های فکری تشیع شدند. در شرایطی که متوکل دستور تعقیب و کشف ارتباط با امام را داده بود، ایشان توانستند حلقه‌ای از راویان و متکلمان برجسته پدید آورند. از میان ده‌ها نام، می‌توان به «حسن بن علی بن فضال» اشاره کرد که در فقه و حدیث تبحری عجیب داشت. 

 

جلالی خاطرنشان کرد: «احمد بن اسحاق اشعری قمی» نیز از وکلای خاص امام بود که پیام‌های ایشان را به شیعیان ایران می‌رساند. «عثمان بن سعید عمری» که بعدها نخستین نائب خاص امام زمان (ع) شد، از شاگردان مکتب امام هادی(ع) است. جالب اینجاست که حتی برخی از شاگردان اهل سنت مانند «ابوهاشم جعفری» نیز پس از مباحثه با امام، جذب مکتب اهل بیت(ع) شدند. 

 

جلیلی تأکید کرد: امام هادی (ع) با تربیت این نیروها، عملاً یک دانشکده سیّار را مدیریت می‌کرد که فارغ‌التحصیلانش در شهرهای مختلف به ترویج معارف ناب می‌پرداختند.

 

وی افزود: اما شاخصه منحصر به فرد امام در مناظرات علمی، شجاعت توأم با اخلاق بود.

 

 جلیلی با ذکر نمونه‌ای توضیح داد: هنگامی که جاثلیق مسیحیان اسقف اعظم در مجلس متوکل حاضر شد و با تکبر ادعا کرد مسیح خداست، امام ابتدا از روش سقراطی سؤال استفاده کرد تا طرف مقابل را به تناقض‌های استدلالش آگاه سازد. اما تفاوت مهم این بود که امام ع هرگز طرف مقابل را تحقیر نمی‌کرد، بلکه با آیات تورات و انجیل که برای جاثلیق قابل پذیرش بود، احتجاج می‌نمود.

 

وی اشاره کرد: در مناظره با بزرگان یهود نیز امام با طرح این سؤال که آیا پیامبری پس از موسی آمده که ناسخ شریعت باشد؟ آنها را به پیامبر اسلام (ص) ارجاع می‌داد. ویژگی بارز این مناظرات، مسئله‌محوری به جای تعصب‌محوری بود. 

 

وی گفت: امام(ع) به ریشه اختلافات فکری می‌پرداخت و با زبانی منطقی و مستند، حقیقت را آشکار می‌کرد. 

 

جلیلی در پایان خاطرنشان کرد: این روش امام هادی(ع)، الگویی تمام‌عیار برای دیالوگ ادیان در جهان امروز است؛ چرا که هم اصول اعتقادی را حفظ می‌کند و هم راهی برای هم‌اندیشی با دیگران می‌گشاید.

 

 به باور این پژوهشگر، میراث علمی امام هادی (ع) نه تنها در عصر خفقان عباسی، بلکه برای هر جامعه‌ای که به دنبال گفتگوی تمدنی عاقلانه است، چراغ راه خواهد بود.

دکتر جلیلی، با تأمل بر حدیث مشهور از امام هادی (ع) که دنیا را «بازاری برای سود و زیان» معرفی می‌کند، به تحلیل پیام‌های اخلاقی و تربیتی آن برای زیستمندان عصر مدرن می‌پردازد. او با اشاره به تصویر بازاری که در آن برخی سود می‌کنند و برخی می‌بازند، تأکید می‌کند که این تشبیه، نفی دنیا نیست، بلکه دعوتی به هوشمندی در معاملات زندگی است.

به باور این پژوهشگر، جهان امروز با سرعت و انباشتگی انتخاب‌ها، بیش از هر زمان دیگری انسان را در موقعیت «تاجری لحظه‌به‌لحظه» قرار داده است.

از نگاه جلیلی، سود حقیقی در این بازار، چیزی جز رشد اخلاقی و قرب الهی نیست؛ همان سرمایه‌هایی که در ترازوی ارزش‌های اسلامی، سود پایدار و حقیقی‌اند.

وی گفت: امروز سبک زندگی مصرفی و نمایشی، آدمی را وادار می‌کند کالاهای فریبنده‌ای چون شهرت، ثروت زودگذر و لذت آنی را با سرمایه‌هایی گرانبها مثل آرامش روان، سلامت خانواده و وقت ارزشمند خود مبادله کند. این دقیقاً همان زیانی است که حدیث از آن هشدار می‌دهد.

دکتر جلیلی با تحلیل پیام تربیتی حدیث، بر مراقبت از سرمایه عمر و آگاهی از ارزش واقعی معاملات روزمره تأکید می‌ورزد.
او یادآور شد: در تمدن اسلامی، بازار فقط جای دادوستد کالا نبود، بلکه مدرسه اخلاق و خداترسی بود؛ جایی که نگاه به سود، هرگز اخلاق را حذف نمی‌کرد.

وی گفت: مروز اگر درس این حدیث را به سبک زندگی خود راه دهیم، خرید و فروش روزانه، استفاده از فضای مجازی، حتی انتخاب دوستان و سرگرمی‌ها را شفاف‌تر ارزیابی می‌کنیم. این معامله، سود ابدی برای من دارد یا ضرر جبران‌ناپذیر؟

در پایان، جلیلی تصریح کرد: نگاه امام هادی (ع) انسان را به کارآفرینی اخلاقی دعوت می‌کند؛ نوعی کارآفرینی که در آن هر ثانیه زندگی، فرصتی برای بازاری جدید است.

وی اشاره کرد: برنده واقعی کسی است که امروز را با معیار سود و زیان آخرت بسنجد، نه با شاخص‌های لحظه‌ای دنیای بیروح مصرف.