کارگردان برگزیده دور قبل تئاتر رضوی:
زیباییشناسی ارادت و عدالت فرهنگی در تئاتر رضوی
به گزارش پایگاه خبری رضوی، در روزگاری که تئاتر گاه درگیر هیاهوی تجاری و رقابتهای پرزرق و برق شده است، هنرمندانی هستند که همچنان ماهیت حقیقی این هنر را در خدمت به معنا، مردم و ایمان جستوجو میکنند. رهبان مسلمی، کارگردان نمایش برگزیده «صاحب سرزمین نور» و از چهرههای شاخص جشنواره رضوی، از آن دسته هنرمندانی است که تئاتر را ساحت گفتوگوی روح با حقیقت معنا میداند.
در گفتوگویی که در پیش رو دارید، او از تجربه کار در حوزه رضوی، از دغدغه عدالت فرهنگی تا نگاه تازهاش به مفهوم «اجرای عمومی»، سخن میگوید؛ گفتوگویی درباره پیوند هنر و ارادت، و درباره اینکه چگونه میتوان نور مشهد را به شهرهای دوردست برد.
تئاتر رضوی؛ از تکنیک تا ساحت معنویت
رضوی: آقای مسلمی، شما اشاره کردید که کار در حوزه رضوی جنس متفاوتی دارد. اگر بخواهید این تفاوت را نه در حد یک حس، بلکه در قالب یک مبحث زیباییشناختی و فرمی تئوریک شرح دهید، این "توفیق" و "تفاوت" را چگونه در فرم اجرا و رابطه بازیگر و مخاطب منعکس میسازید؟
رهبان مسلمی: تئاتر به طور کلی هنری زنده است که بر مبنای "انتقال انرژی" شکل میگیرد. اما در تئاتر رضوی، این انرژی صرفاً یک تبادل حسی میان بازیگر و تماشاگر نیست؛ بلکه یک جریان سیال ارادت است. ما در اینجا با مخاطبی مواجهایم که پیشاپیش، قلبش در گرو یک حقیقت قدسی است. وظیفه ما دیگر صرفاً قانع کردن یا سرگرم کردن نیست، بلکه تلطیف و تعمیق این ارادت درونی است.
از منظر زیباییشناسی، در آثار رضوی، تکنیکهای مرسوم هنری مانند نور، میزانسن و بازیگری، به جای آنکه هدف نهایی باشند، تبدیل به ابزار خدمت به معنا میشوند. آنجاست که عبارتی مانند «آن چه از دل برآید، لاجرم بر دل نشیند» مصداق کامل مییابد.
بازیگر در ساحت یک اثر رضوی باید به مرحلهای از خلوص و حضور برسد که دیگر صرفاً یک "ایفاگر نقش" نیست، بلکه یک "راوی مُحِب" است که معنویت نهفته در سیره را به قلب مخاطب تزریق میکند. حتی دکور و عناصر صحنه نیز از کثرت مادی خارج شده و باری از قداست و نمادگرایی را به دوش میکشند.
اقتصاد فرهنگ و عدالت دسترسی
رضوی: یکی از اهداف برجسته شما، رایگان کردن تمام اجراهای نمایش "صاحب سرزمین نور" و هدف قرار دادن خانوادههایی است که تاکنون توفیق سفر به مشهد را نیافتهاند. این رویکرد را میتوان نوعی "عدالت فرهنگی" دانست.
چگونه میان تولید یک اثر هنری با کیفیت بالا و لزوم حفظ آن از چرخه اقتصاد تجاری رایج، تعادل برقرار میکنید؟
رهبان مسلمی: دقیقاً؛ نگاه ما فراتر از ارائه یک محصول هنری، برقراری عدالت دسترسی فرهنگی است. اگر تئاتر رسانهای برای ترویج سیره و کرامات امام رئوف است، چگونه میتوانیم آن را تنها در اختیار قشری قرار دهیم که توان مالی تهیه بلیتهای گرانقیمت را دارند؟ این با روح سیره رضوی که بر مدار کرامت و بخشش است، ناسازگار است.
ما خود را در قامت زائرانی میبینیم که برای اجرای این کار، دست نیاز به سمت عنایت امام (ع) دراز کردهایم. همانطور که زائر با دست خالی به حرم میآید و چشم انتظار عنایت است، ما نیز انتظار داریم که دستگاههای فرهنگی و متولیان امر، اجرای عمومی و رایگان این آثار را به مثابه یک وظیفه فرهنگی- اجتماعی تلقی کنند و نه یک سرمایهگذاری اقتصادی.
هدف ما این است که برای آن خانوادهای که شرایط سفر و زیارت فیزیکی را ندارد، فضای معنوی مشهد را به شهرشان ببریم. این رسالت، تولید اثر را از یک فعالیت تفننی به یک وظیفه اجتماعی مقدس تبدیل میکند و بار مالی را باید نه بر دوش مردم، بلکه بر دوش نهادهایی گذاشت که رسالت ترویج فرهنگ رضوی را بر عهده دارند.
تحول جشنواره و بازگشت به روح کرامت
رضوی: تغییر رویکرد جشنواره رضوی به سمت اجراهای عمومی و حذف بخش رقابتی، چه تاثیری بر پویایی و خروجی کیفی آثار گذاشته است؟ آیا این تغییر مسیر را سازگارتر با هویت فرهنگی مذهبی این رویداد میدانید؟
رهبان مسلمی: معتقدم این تغییر رویکرد، یک بازگشت هوشمندانه به اصل کرامت رضوی و هویت مردمی جشنواره است. جشنوارهها نباید صرفاً محلی برای رقابتهای فنی و نخبهگرایی هنری باشند؛ بلکه باید پل ارتباطی هنر با توده مردم باشند.
در گذشته، تمرکز بر رقابتها و داوریها، گاهی اوقات گروهها را به سمت تولید آثاری سوق میداد که اولویتشان رضایت داوران بود تا ارتباط عمیق با مخاطب عام.
اما حالا، با تمرکز بر اجرای عموم در شهرها، مخاطب به منزله داور نهاییعمل میکند. این موضوع، هم باعث پویایی دوباره و جدی شدن فعالیتهای فرهنگی کمرنگشده پس از دوران کرونا میشود، و هم هنرمند را وادار میکند تا زبانی جهانیتر و مردمیتر برای انتقال مفاهیم رضوی پیدا کند.
از سویی، حذف بخش رقابتی، نزدیکترین مؤلفه به مفهوم ایثار و کرامت رضوی است. زمانی که بخش رقابتی حذف میشود، گروهها با دغدغهای واحد برای ترویج سیره به میدان میآیند، نه برای کسب جایزه.
این همافزایی و ارتقای اخلاق هنری، خود بزرگترین دستاورد رویدادی است که نام امام رضا (ع) را بر خود دارد. تئاتر ما باید وسیلهای برای بسط سیره امام در میان عموم باشد، نه محفلی برای جدال فنی میان هنرمندان.
در گفتوگویی که در پیش رو دارید، او از تجربه کار در حوزه رضوی، از دغدغه عدالت فرهنگی تا نگاه تازهاش به مفهوم «اجرای عمومی»، سخن میگوید؛ گفتوگویی درباره پیوند هنر و ارادت، و درباره اینکه چگونه میتوان نور مشهد را به شهرهای دوردست برد.
تئاتر رضوی؛ از تکنیک تا ساحت معنویت
رضوی: آقای مسلمی، شما اشاره کردید که کار در حوزه رضوی جنس متفاوتی دارد. اگر بخواهید این تفاوت را نه در حد یک حس، بلکه در قالب یک مبحث زیباییشناختی و فرمی تئوریک شرح دهید، این "توفیق" و "تفاوت" را چگونه در فرم اجرا و رابطه بازیگر و مخاطب منعکس میسازید؟
رهبان مسلمی: تئاتر به طور کلی هنری زنده است که بر مبنای "انتقال انرژی" شکل میگیرد. اما در تئاتر رضوی، این انرژی صرفاً یک تبادل حسی میان بازیگر و تماشاگر نیست؛ بلکه یک جریان سیال ارادت است. ما در اینجا با مخاطبی مواجهایم که پیشاپیش، قلبش در گرو یک حقیقت قدسی است. وظیفه ما دیگر صرفاً قانع کردن یا سرگرم کردن نیست، بلکه تلطیف و تعمیق این ارادت درونی است.
از منظر زیباییشناسی، در آثار رضوی، تکنیکهای مرسوم هنری مانند نور، میزانسن و بازیگری، به جای آنکه هدف نهایی باشند، تبدیل به ابزار خدمت به معنا میشوند. آنجاست که عبارتی مانند «آن چه از دل برآید، لاجرم بر دل نشیند» مصداق کامل مییابد.
بازیگر در ساحت یک اثر رضوی باید به مرحلهای از خلوص و حضور برسد که دیگر صرفاً یک "ایفاگر نقش" نیست، بلکه یک "راوی مُحِب" است که معنویت نهفته در سیره را به قلب مخاطب تزریق میکند. حتی دکور و عناصر صحنه نیز از کثرت مادی خارج شده و باری از قداست و نمادگرایی را به دوش میکشند.
اقتصاد فرهنگ و عدالت دسترسی
رضوی: یکی از اهداف برجسته شما، رایگان کردن تمام اجراهای نمایش "صاحب سرزمین نور" و هدف قرار دادن خانوادههایی است که تاکنون توفیق سفر به مشهد را نیافتهاند. این رویکرد را میتوان نوعی "عدالت فرهنگی" دانست.
چگونه میان تولید یک اثر هنری با کیفیت بالا و لزوم حفظ آن از چرخه اقتصاد تجاری رایج، تعادل برقرار میکنید؟
رهبان مسلمی: دقیقاً؛ نگاه ما فراتر از ارائه یک محصول هنری، برقراری عدالت دسترسی فرهنگی است. اگر تئاتر رسانهای برای ترویج سیره و کرامات امام رئوف است، چگونه میتوانیم آن را تنها در اختیار قشری قرار دهیم که توان مالی تهیه بلیتهای گرانقیمت را دارند؟ این با روح سیره رضوی که بر مدار کرامت و بخشش است، ناسازگار است.
ما خود را در قامت زائرانی میبینیم که برای اجرای این کار، دست نیاز به سمت عنایت امام (ع) دراز کردهایم. همانطور که زائر با دست خالی به حرم میآید و چشم انتظار عنایت است، ما نیز انتظار داریم که دستگاههای فرهنگی و متولیان امر، اجرای عمومی و رایگان این آثار را به مثابه یک وظیفه فرهنگی- اجتماعی تلقی کنند و نه یک سرمایهگذاری اقتصادی.
هدف ما این است که برای آن خانوادهای که شرایط سفر و زیارت فیزیکی را ندارد، فضای معنوی مشهد را به شهرشان ببریم. این رسالت، تولید اثر را از یک فعالیت تفننی به یک وظیفه اجتماعی مقدس تبدیل میکند و بار مالی را باید نه بر دوش مردم، بلکه بر دوش نهادهایی گذاشت که رسالت ترویج فرهنگ رضوی را بر عهده دارند.
تحول جشنواره و بازگشت به روح کرامت
رضوی: تغییر رویکرد جشنواره رضوی به سمت اجراهای عمومی و حذف بخش رقابتی، چه تاثیری بر پویایی و خروجی کیفی آثار گذاشته است؟ آیا این تغییر مسیر را سازگارتر با هویت فرهنگی مذهبی این رویداد میدانید؟
رهبان مسلمی: معتقدم این تغییر رویکرد، یک بازگشت هوشمندانه به اصل کرامت رضوی و هویت مردمی جشنواره است. جشنوارهها نباید صرفاً محلی برای رقابتهای فنی و نخبهگرایی هنری باشند؛ بلکه باید پل ارتباطی هنر با توده مردم باشند.
در گذشته، تمرکز بر رقابتها و داوریها، گاهی اوقات گروهها را به سمت تولید آثاری سوق میداد که اولویتشان رضایت داوران بود تا ارتباط عمیق با مخاطب عام.
اما حالا، با تمرکز بر اجرای عموم در شهرها، مخاطب به منزله داور نهاییعمل میکند. این موضوع، هم باعث پویایی دوباره و جدی شدن فعالیتهای فرهنگی کمرنگشده پس از دوران کرونا میشود، و هم هنرمند را وادار میکند تا زبانی جهانیتر و مردمیتر برای انتقال مفاهیم رضوی پیدا کند.
از سویی، حذف بخش رقابتی، نزدیکترین مؤلفه به مفهوم ایثار و کرامت رضوی است. زمانی که بخش رقابتی حذف میشود، گروهها با دغدغهای واحد برای ترویج سیره به میدان میآیند، نه برای کسب جایزه.
این همافزایی و ارتقای اخلاق هنری، خود بزرگترین دستاورد رویدادی است که نام امام رضا (ع) را بر خود دارد. تئاتر ما باید وسیلهای برای بسط سیره امام در میان عموم باشد، نه محفلی برای جدال فنی میان هنرمندان.
