در گفتگو با عضو هیئت علمی پژوهشکده علوم اسلامی رضوی مطرح شد؛
بازخوانی حقوق توانیابان در پرتو آموزههای رضوی در روز جهانی معلولان
به گزارش خبرنگار پایگاه خبری رضوی، ۱۲ آذرماه ۱۴۰۴ مصادف با روز جهانی معلولان فرصتی است برای بازخوانی نگاه ادیان، نهادها و اسناد بینالمللی به حقوق توانیابان و بررسی جایگاه این قشر در جامعه امروز. در همین زمینه، مرتضی انفرادی، عضو هیئتعلمی پژوهشکده علوم اسلامی رضوی، در گفتوگویی با ما به تشریح اهمیت حقوق توانیابان از منظر آموزههای دینی و رضوی و اسناد حقوقی جهانی پرداخت.
وی با بیان اینکه توانیابان بخش مهمی از جمعیت بشر را تشکیل میدهند افزود: نگاهی به تاریخ نشان میدهد که در تمام دورههای بشری همواره گروهی از افراد وجود داشتهاند که از نظر فعالیتهای اجتماعی، عملکردی پایینتر از حد معمول داشتهاند؛ اما این موضوع هیچگاه مانع از شأن انسانی یا جایگاه اجتماعی آنان نبوده است.
ضرورت توجه جهانی به حقوق توانیابان
انفرادی با اشاره به تحقیقات گسترده معاصر درباره این گروه، گفت: مطالعات حقوقی، جامعهشناختی، روانشناختی، سیاسی و اقتصادی، همگی بر ضرورت توجه به حقوق توانیابان تأکید دارند.
وی در ادامه یادآور شد: نخستین اعلامیه جهانی حقوق افراد دارای معلولیت در سال ۱۹۷۵ توسط مجمع عمومی سازمان ملل تصویب شد. در ماده اول این اعلامیه، فرد توانیاب چنین تعریف شده است که هر فردی که نتواند بهتنهایی تمام یا بخشی از نیازهای خود را در سطح فرد عادی تأمین کند و این ناتوانی ناشی از کمبودهای جسمی یا روانی مادرزادی یا غیرمادرزادی باشد.
وی همچنین به کنوانسیون حقوق افراد دارای معلولیت اشاره کرد و آن را یکی از مهمترین معاهدات بینالمللی در حمایت از کرامت و برابری این افراد دانست. معاهدهای که کشورهای عضو را موظف میکند برابری فرصتها، دسترسپذیری و حمایتهای اجتماعی را برای توانیابان تضمین کنند.
ریشههای دینی حمایت از توانیابان
این پژوهشگر با تأکید بر اینکه بسیاری از قوانین حمایتی کشورها، ریشه در باورها و نظامهای اعتقادی دارند، افزود: در آموزههای اسلامی، محدودیت جسمانی و روانی، جلوهای از حکمت الهی تلقی شده و همواره همراه با دستوراتی برای صبر، کرامت انسانی و حمایت اجتماعی بیان شده است.
وی به آیه شریفه «وَلَنَبْلُوَنَّکُمْ بِشَیْءٍ مِنَ الْخَوْفِ وَالْجُوعِ وَنَقْصٍ مِنَ الأَمْوَالِ وَالأَنْفُسِ وَالثَّمَرَاتِ...» اشاره کرد و گفت: اسلام نقص و محدودیت را زمینهای برای امتحان انسان میداند، اما در برابر آن، جامعه را نیز مکلف به حمایت و رعایت شأن افراد میکند.
تأکید قرآن و نهجالبلاغه بر مسئولیت اجتماعی نسبت به توانیابان
انفرادی با اشاره به آیات قرآن و سیره علوی افزود: در آیه «لیْسَ عَلَى الْأَعْمَى حَرَجٌ وَ لا عَلَى الْأَعْرَجِ حَرَجٌ»، توانیابان از برخی تکالیف همچون حضور در جهاد معاف شدهاند. این یعنی نگاه عالمانه و دقیق اسلام به شرایط ویژه این افراد.
وی سپس به نامه ۵۳ نهجالبلاغه اشاره کرد که در آن امام علی(ع) به مالک اشتر درباره ضرورت توجه ویژه به مساکین، نیازمندان و زمینگیران دستور میدهند و بخشی از بیتالمال را برای تأمین نیاز آنان اختصاص میدهند.
این پژوهشگرپژوهشکده علوم اسلامی رضوی، افزود: این دستور صریح نشان میدهد که حمایت از توانیابان تنها یک توصیه اخلاقی نیست، بلکه یک وظیفه حاکمیتی و ساختاری است.
نگاه رضوی به حقوق توانیابان: تکلیف توانمندان، حق ناتوانان
این عضو هیئت علمی پژوهشکده علوم اسلامی رضوی با اشاره به دیدگاه امام رضا(ع) گفت: امام رضا(ع) در کتاب فقهالرضا بر طلب عافیت تأکید دارند و در روایتی دیگر جوان توانیاب را از برخی اعمال عبادی معاف میکنند، اما مهمتر از آن، این جمله کلیدی حضرت است که میفرمایند: «إِنَّ اللَّهَ كَلَّفَ أَهْلَ الصِّحَّةِ الْقِیَامَ بِشَأْنِ أَهْلِ الزَّمَانَة» خداوند توانمندان را مکلف کرده است که امور ناتوانان را برعهده گیرند.
انفرادی این روایت را نقطه کلیدی نگاه رضوی دانست و افزود: از نظر امام رضا(ع)، حفظ کرامت توانیابان تنها از طریق رفتار اخلاقی حاصل نمیشود؛ بلکه افراد سالم جامعه وظیفه دارند بسترهای اجتماعی، خدماتی، اقتصادی و فرهنگی لازم را برای آنان فراهم کنند.
وی در پایان تأکید کرد: نادیده گرفتن حقوق توانیابان مساوی با نادیده گرفتن کرامت انسانی است. چه این نادیدهگیری در قالب تمسخر و تحقیر باشد، چه در شکل ترک وظایف اجتماعی و عدم مناسبسازی فضاهای شهری و خدمات عمومی.
انفرادی افزود: آموزههای رضوی و اسناد بینالمللی هر دو بر یک اصل مشترک تأکید دارند توانیاب، یک شهروند برابر است؛ با حقوق کامل، کرامت کامل و نقش اجتماعی کامل. وظیفه دولتها، مؤسسات و تکتک افراد جامعه است که این برابری را محقق سازند.
